Schilderijen van Joos de Momper de Jongere (1564–1635) kunnen op de veilingmarkt enkele duizenden tot enkele honderdduizenden euro’s of ponden opbrengen. Dat grote verschil is niet toevallig. Kwaliteit, auteurschap, onderwerp, samenwerking met andere Antwerpse meesters, provenance, literatuur en conditie bepalen in hoge mate waar een werk binnen de markt terechtkomt. Een sterk berglandschap bracht bij Christie’s bijvoorbeeld 248.750 GBP op, terwijl atelierwerk soms in een veel lagere prijsklasse blijft.
Wie naar de markt voor Joos de Momper kijkt, moet daarom niet beginnen bij zijn hoogste veilingprijs, maar bij een andere vraag: waarom krijgt het ene landschap internationale belangstelling en wordt een ogenschijnlijk vergelijkbaar werk vooral als decoratief schilderij gewaardeerd? Daar ligt de sleutel tot deze markt.
De markt selecteert veel scherper dan de herkenbare stijl doet vermoeden
De landschappen van Joos de Momper zijn onmiddellijk aantrekkelijk: bergmassieven, rivierbochten, reizigers, bruggen, rotsformaties en atmosferische vergezichten zorgen voor een uitgesproken decoratief karakter. Die herkenbaarheid is commercieel belangrijk. Tegelijkertijd kan ze misleidend zijn.
Binnen het aanbod bestaan aanzienlijke verschillen tussen eigenhandige werken, atelierstukken, toegeschreven schilderijen, werken uit de kring en latere navolgingen. Formaat en onderwerp spelen mee, maar vooral de kwaliteit van uitvoering en de overtuigingskracht van de toeschrijving kunnen het prijsniveau sterk veranderen.
Daarom zijn drie vragen bij een werk van De Momper bijzonder relevant:
- Is de compositie overtuigend en onderscheidend, of betreft het een repetitieve variant?
- Zijn figuren en dieren onderdeel van een belangrijke samenwerking met een andere schilder?
- Kan het werk worden verbonden aan literatuur, een gedocumenteerde provenance of een deskundige opinie?
Hoe sterker die drie elementen samenkomen, hoe interessanter het werk doorgaans voor de internationale markt wordt.
Het resultaat bij Christie’s laat goed zien wat de markt beloont. Het gaat niet alleen om een groot landschap van De Momper, maar om een overtuigend en herkenbaar werk dat bovendien in literatuur en herkomstgeschiedenis is verankerd.
De opbrengst van 248.750 GBP tegenover een estimate van 100.000–150.000 GBP laat daardoor niet simpelweg zien dat schilderijen van De Momper duur kunnen zijn. Interessanter is dat kopers bereid zijn aanzienlijk verder te gaan wanneer kwaliteit, compositie en documentatie tegelijk overtuigen.
Waarom zijn panorama’s zo herkenbaar én zo goed verkoopbaar zijn
Tot de meest karakteristieke werken behoren de brede panorama’s waarin de blik vanuit een hoog gezichtspunt over een landschap wordt geleid. Warme tinten op de voorgrond gaan over in koelere blauwgroene partijen in de verte. Routes, bruggen, reizigers, rotsen en rivieren creëren diepte en geven de compositie tegelijk een verhalend karakter.
Juist deze combinatie is voor de markt aantrekkelijk: de schilderijen zijn onmiddellijk als een bepaald type De Momper herkenbaar, zonder dat iedere compositie identiek is. In zijn rijpe werk, vooral in de jaren 1620, worden het hoge gezichtspunt, brede penseelstreken en de verdeling tussen warme voorgrond en koelere achtergrond belangrijke stilistische kenmerken.
Dit werk bij Koller voegt een tweede belangrijke prijsfactor toe: samenwerking. Bij De Momper zijn figuren en dieren die door andere schilders zijn uitgevoerd geen incidentele bijzonderheid. Vooral in kwalitatief betere schilderijen vormt samenwerking met andere Antwerpse meesters een belangrijk onderdeel van de aantrekkingskracht.
Samenwerking met Brueghel kan een landschap naar een andere markt tillen
Joos de Momper wordt op de kunstmarkt vaak in een bredere Antwerpse context geplaatst. Daarbij is vooral de relatie met Jan Brueghel de Oude en Jan Brueghel de Jonge van belang. De Momper kon het landschap verzorgen, terwijl een andere schilder de figuren, dieren of genrevoorstellingen uitvoerde. Voor de verzamelaar ontstaat zo een werk waarin twee specialismen samenkomen.
Dat verhoogt niet automatisch de waarde van ieder gezamenlijk toegeschreven schilderij. De kwaliteit van beide bijdragen, de onderbouwing van de attributie en de plaats van het werk binnen het oeuvre blijven doorslaggevend. Maar bij sterke voorbeelden ontstaat wel iets wat bij een standaard landschap ontbreekt: een extra laag van auteurschap én verzamelgeschiedenis.
De verkoop van Zomer en Herfst voor 254.000 GBP laat zien hoe verschillende marktversterkers kunnen samenkomen: groot formaat, samenwerking, herkenbaar onderwerp, literatuur en uitgebreide provenance.
Voor een potentiële verkoper of verzamelaar is dat onderscheid essentieel. Een veilingprijs van een dergelijke samenwerking kan niet rechtstreeks worden gebruikt als waardevergelijking voor een los atelierlandschap van vergelijkbare afmetingen. Bij De Momper moet vrijwel iedere prijsvergelijking eerst inhoudelijk worden gefilterd.
Winterlandschappen zijn schaars, maar kwaliteit blijft belangrijker dan zeldzaamheid alleen
Een aparte positie wordt ingenomen door zijn winterlandschappen.
Volgens de in het oorspronkelijke artikel aangehaalde catalogus uit 1986 werden ongeveer 60 winterlandschappen binnen een totaal van circa 600 werken opgesomd. Daarmee vormen ze een relatief beperkte groep. Ze zijn bovendien direct herkenbaar en bijzonder decoratief, wat hun aantrekkingskracht op een Noord-Europees koperspubliek kan vergroten.
Toch betekent schaarste niet automatisch dat ieder winterlandschap tot de topcategorie behoort.
De markt blijft onderscheid maken tussen werken met sterke lichtwerking, overtuigende figuren en een levendige compositie en schilderijen waarin figuren repetitief of minder verfijnd zijn uitgevoerd. Hetzelfde mechanisme keert dus terug: zeldzaamheid helpt, maar alleen wanneer ook de schilderkunstige kwaliteit overeind blijft.
Seizoensreeksen behoren tot de meest ambitieuze werken op de markt
Nog hoger in de hiërarchie kunnen complete of vrijwel complete seizoensreeksen staan. Hier koopt een verzamelaar immers niet alleen een individueel landschap, maar een samenhangend artistiek programma. Dat maakt een reeks moeilijker te vergelijken met een enkel paneel.
Zeldzaamheid, samenhang, samenwerking, provenance en literatuurverwijzingen kunnen hier gezamenlijk zwaar wegen.
De estimate van 600.000–800.000 EUR voor deze vier seizoenen illustreert hoe anders een complete reeks door de markt kan worden gepositioneerd. Dat maakt ook duidelijk waarom het weinig zinvol is om uitsluitend naar een gemiddelde prijs voor “een Joos de Momper” te zoeken. Binnen één kunstenaarsnaam bestaan feitelijk verschillende deelmarkten.
Grotten, rotsen, pelgrims en havens vormen kleinere maar interessante niches
Niet ieder gezocht werk hoeft een klassiek bergpanorama te zijn. Grotten en dramatische rotslandschappen vormen een eigen categorie. Door sterke licht-donkercontrasten en soms religieuze of devotionele voorstellingen kunnen zij zowel een decoratief als een inhoudelijk geïnteresseerd publiek aanspreken.
Ook hier is de kwaliteit van de rotspartijen belangrijk. Een duidelijk atelierstuk met zwakkere uitvoering bevindt zich in een andere markt dan een schilderij waarin de monumentale rotsformaties overtuigend zijn opgebouwd.
Co-makers, atelier, kring en navolgers
Met 248.000 EUR tegenover een estimate van 80.000–100.000 EUR biedt dit schilderij opnieuw een duidelijk voorbeeld van de premie die de markt kan betalen voor een sterke combinatie van kwaliteit, samenwerking en provenance. Kust- en havenscènes komen minder vaak voor en vormen eveneens een niche binnen het oeuvre.
Ook dit resultaat onderstreept dat zeldzaamheid vooral waarde krijgt wanneer een werk overtuigend binnen het oeuvre kan worden geplaatst.
Atelier, kring en navolgers: dezelfde beeldtaal, een andere prijsklasse
De grote herkenbaarheid en populariteit van De Mompers landschappen hebben ook een keerzijde: er bestaat een omvangrijke groep schilderijen die aan zijn atelier, kring of navolgers worden verbonden. Daarmee ontstaat aan de onderzijde van de markt een interessant onderscheid.
Een schilderij kan visueel aantrekkelijk en commercieel goed verkoopbaar zijn zonder dat het als eigenhandig werk van Joos de Momper wordt beschouwd. De waarde is dan meer gebaseerd op decoratieve kwaliteit, formaat en algemene aantrekkelijkheid dan op een belangrijke positie binnen het oeuvre.
Dat betekent niet dat deze schilderijen onverkoopbaar zijn. Integendeel: voor interieurkopers en handelaren bestaat er een eigen markt. Maar de prijsstructuur verschilt fundamenteel van die van gedocumenteerde topstukken.
Dit voorbeeld is misschien wel een van de meest interessante uit de hele marktanalyse.
Hetzelfde schilderij bevond zich eerst in een veel lager prijssegment en werd later anders gepositioneerd, nadat onderzoek, restauratie en een gewijzigde catalogisering een andere context rond het werk hadden gecreëerd. Dat betekent nadrukkelijk niet dat onderzoek automatisch tot een hogere waarde leidt.
Het laat wél zien waarom attributie, conditie, restauratie en kunsthistorische plaatsing bij oude meesters niet los van de markt kunnen worden bekeken.
Paneel of doek, restauratie en conditie kunnen de vergelijking veranderen
Ook de drager verdient aandacht. Grote werken op doek kunnen indrukwekkend zijn, maar zijn gevoeliger voor craquelé en vervorming. Kleinere panelen kunnen juist detail, glans en scherpte behouden die voor verzamelaars aantrekkelijk zijn. Belangrijker nog is de conditie van het geschilderde oppervlak.
Sterk gerestaureerde luchten, verloren detaillering of beschadigde voorgronden kunnen de marktpositie van een schilderij aanzienlijk verzwakken. Een compositie kan stilistisch interessant blijven, maar wanneer belangrijke partijen onvoldoende overtuigen, kan een werk in de praktijk in een lagere commerciële categorie terechtkomen.
Bij een beoordeling is restauratie daarom niet slechts een technisch detail. Het kan rechtstreeks invloed hebben op de vraag hoe overtuigend het auteurschap nog visueel kan worden verdedigd.
Wat bepaalt uiteindelijk de prijs van een Joos de Momper?
Wie verschillende verkopen naast elkaar legt, ziet dat vooral een combinatie van factoren de marktpositie bepaalt:
Auteurschap. Eigenhandig werk wordt anders beoordeeld dan atelier, kring of navolging. Kwaliteit. Niet ieder panorama is even verfijnd, atmosferisch of compositair overtuigend. Onderwerp. Monumentale landschappen, wintergezichten, seizoensreeksen en bijzondere rots- of havenvoorstellingen kunnen verschillende kopersgroepen aanspreken. Provenance en literatuur. Een goed gedocumenteerd schilderij is gemakkelijker overtuigend binnen het oeuvre en de markt te positioneren.
Daarmee wordt ook duidelijk waarom een enkele veilinguitslag nauwelijks genoeg is om iets zinnigs over een ander werk te zeggen. Een resultaat van 248.750 GBP voor een sterk en gedocumenteerd berglandschap betekent niet dat een ander landschap met dezelfde naam in de catalogus een vergelijkbare marktwaarde heeft.
Het veilingrecord vertelt bij De Momper maar een deel van het verhaal
De internationale top van de markt bevindt zich vooral bij de grotere internationale veilinghuizen. Daar verschijnen de beter gedocumenteerde eigenhandige werken, belangrijke samenwerkingen en schilderijen met relevante provenance. Atelierstukken, navolgers en werken uit de kring komen vaker in andere prijsklassen en bij een breder spectrum aan veilinghuizen terecht.
Juist daardoor is de markt voor Joos de Momper interessant: er bestaat niet één prijsniveau, maar een duidelijke hiërarchie van kwaliteiten en toeschrijvingen. Voor verzamelaars is dat een reden om scherp te vergelijken. Voor bezitters van een mogelijk werk van De Momper is het vooral een reden om niet te snel van een veilingrecord naar een waardeconclusie te springen.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of voor dit onderwerp?
Volgt u deze kunstenaar of bent u een werk tegengekomen waarover u meer wilt weten? Wij doen regelmatig onderzoek naar werken die op de markt verschijnen en wisselen graag van gedachten over kwaliteit, provenance, kunsthistorische context en eerdere verkoopresultaten. U kunt ons rechtstreeks bereiken via info@antonello.art.