Wie een oud schilderij erft, op zolder terugvindt of al tientallen jaren aan de muur heeft hangen, stelt vroeg of laat dezelfde vraag: wat is dit eigenlijk waard? Het antwoord blijkt vaak minder eenvoudig dan verwacht.
Twee schilderijen kunnen ongeveer even oud zijn, ongeveer hetzelfde formaat hebben en allebei met olieverf op doek zijn geschilderd, terwijl het ene op de kunstmarkt nauwelijks belangstelling oproept en het andere enkele duizenden of zelfs tienduizenden euro’s waard kan zijn. Dat verschil lijkt voor buitenstaanders soms willekeurig. Dat is het niet.
De waarde van een schilderij wordt in de professionele kunsthandel niet bepaald door één eigenschap, maar door een combinatie van factoren. De naam van de kunstenaar speelt vanzelfsprekend een belangrijke rol, maar daarnaast zijn onder meer de toeschrijving, kwaliteit, voorstelling, datering, herkomst, conditie, zeldzaamheid en actuele vraag op de markt van betekenis.
Juist daarom kan een schilderij dat op het eerste gezicht onopvallend lijkt toch interessant blijken. Het omgekeerde komt minstens zo vaak voor: een indrukwekkend schilderij in een vergulde lijst kan historisch oud en technisch behoorlijk geschilderd zijn, maar commercieel weinig waarde vertegenwoordigen.
Oud betekent niet automatisch waardevol
Een van de hardnekkigste misverstanden is dat ouderdom op zichzelf economische waarde creëert. Er bestaan enorme aantallen negentiende-eeuwse en vroegtwintigste-eeuwse schilderijen. Alleen al in Nederland, België, Duitsland, Frankrijk en Groot-Brittannië waren duizenden beroepsschilders actief. Daar kwamen amateurs, lokale kunstenaars, decoratieschilders, ateliers en navolgers nog bij.
Een schilderij uit 1880 kan dus zonder twijfel oud zijn en toch slechts een beperkte marktwaarde hebben. Omgekeerd kan een schilderij uit 1950 aanzienlijk waardevoller zijn wanneer het is vervaardigd door een kunstenaar voor wie verzamelaars actief concurreren.
De kunstenaar is belangrijk, maar de naam alleen is niet genoeg
Een leesbare signatuur kan een belangrijke aanwijzing zijn. Toch moet men voorzichtig zijn met conclusies. Signaturen kunnen later zijn aangebracht, verkeerd worden gelezen of afkomstig zijn van een andere kunstenaar met dezelfde achternaam. Bovendien veranderden kunstenaars gedurende hun carrière soms hun wijze van signeren.
Bij een serieuze beoordeling wordt daarom niet alleen naar de handtekening gekeken. De signatuur moet passen bij het schilderij zelf: bij de periode, schildertechniek, drager, voorstelling en bekende werkwijze van de veronderstelde kunstenaar.
Een schilderij van een kunstenaar is iets anders dan een schilderij toegeschreven aan die kunstenaar. Een werk uit de omgeving van, atelier van, school van of navolger van dezelfde kunstenaar kan kunsthistorisch interessant zijn, maar commercieel een volstrekt andere positie innemen. Een kleine verschuiving in de toeschrijving kan daarom grote financiële gevolgen hebben.
Dat klinkt theoretisch, maar het vormt een van de belangrijkste principes van de oude-schilderijenmarkt. Musea herzien om precies dezelfde reden soms oude toeschrijvingen wanneer nieuw kunsthistorisch of technisch onderzoek beschikbaar komt. Materiaaltechnisch onderzoek kan daarbij onder meer helpen onderscheid te maken tussen origineel materiaal van de kunstenaar en latere veranderingen of restauraties.
Niet ieder schilderij van dezelfde kunstenaar is evenveel waard
Stel dat vaststaat wie de kunstenaar is. Dan is de waarde nog steeds niet automatisch bepaald. Binnen vrijwel ieder oeuvre bestaan aanzienlijke kwaliteits- en prijsverschillen. Een karakteristiek en krachtig werk uit de belangrijkste periode van een schilder kan veel aantrekkelijker zijn dan een laat, zwak of atypisch schilderij van dezelfde maker.
Verzamelaars willen meestal niet eenvoudigweg een schilderij met die naam. Zij zoeken een representatief werk. Bij een landschapsschilder kan bijvoorbeeld een uitgestrekt rivierlandschap met figuren, schepen en een zorgvuldig uitgewerkte lucht de meest gezochte categorie vormen, terwijl een klein bloemstilleven van dezelfde kunstenaar nauwelijks marktinteresse geniet.
Ook formaat speelt mee, maar groter is niet automatisch duurder. Een klein paneel van uitzonderlijke kwaliteit kan commercieel aanzienlijk interessanter zijn dan een groot doek waarop de kunstenaar duidelijk minder zorgvuldig heeft gewerkt.
Het onderwerp kan duizenden euro’s verschil maken
De voorstelling wordt door particuliere eigenaren regelmatig onderschat. Voor de markt kan zij juist doorslaggevend zijn. Verzamelaars hebben voorkeuren. Sommige thema’s sluiten bovendien sterk aan bij het oeuvre waarmee een kunstenaar bekend is geworden.
Bij Nederlandse schilderkunst kan bijvoorbeeld vraag bestaan naar strandgezichten, winterlandschappen, stadsgezichten, rivierlandschappen, kerkinterieurs of marines. Bij een kunstenaar die voornamelijk bekendstaat om wintertaferelen zal een overtuigend winterlandschap doorgaans gemakkelijker verkoopbaar zijn dan een ongebruikelijk stilleven.
Een anoniem negentiende-eeuws berglandschap kan decoratief aantrekkelijk zijn, maar er zijn er vele van gemaakt. Een zeldzaam topografisch gezicht op een herkenbare Nederlandse stad kan daarentegen historisch en commercieel interessanter worden wanneer kunstenaar, plaats en periode goed kunnen worden vastgesteld.
Conditie: schade is niet hetzelfde als ouderdom
Oude schilderijen hebben bijna altijd een geschiedenis. Craquelé, oppervlakkige vervuiling, een vergeelde vernislaag of kleine restauraties zijn daardoor niet automatisch rampzalig. Sommige ouderdomsverschijnselen zijn normaal. Belangrijker is de vraag wat er met het oorspronkelijke verfoppervlak is gebeurd.
Een schilderij waarbij grote delen zijn overschilderd, agressief zijn gereinigd of verloren zijn gegaan, kan aanzienlijk minder aantrekkelijk worden. Ook scheuren, loslatende verf, vochtproblemen en ernstige vervormingen kunnen de waarde beïnvloeden.
Professionele schilderijenconservering richt zich daarom niet alleen op het uiterlijk, maar tevens op structurele stabiliteit en het behoud van de oorspronkelijke intentie en materialen van de kunstenaar.
Een schilderij dat er vuil uitziet, is niet noodzakelijk waardeloos. Een donkere of vergeelde vernislaag kan het oorspronkelijke kleurbeeld sterk veranderen. Maar dat betekent niet dat men zelf moet beginnen schoonmaken. Water, schoonmaakmiddel, alcohol of huishoudelijke oplosmiddelen kunnen onherstelbare schade veroorzaken.
Zelfs een relatief eenvoudige reiniging behoort bij mogelijk waardevolle schilderijen eerst te worden beoordeeld door iemand die verstand heeft van schilderijenconservering. Een verkeerd uitgevoerde restauratie is dikwijls moeilijker terug te draaien dan de oorspronkelijke beschadiging.
De lijst kan iets vertellen, maar bepaalt zelden de waarde
Ook de lijst verdient aandacht. Oude lijsten kunnen op zichzelf waarde hebben en kunnen informatie geven over de geschiedenis van een schilderij. In museale conservering worden historische lijsten mede daarom als betekenisvolle onderdelen van de presentatie én bescherming van schilderijen behandeld.
Een zware, vergulde lijst maakt een matig schilderij niet plotseling belangrijk. Andersom kan een interessant schilderij zich bevinden in een goedkope of veel later aangebrachte lijst. Het schilderij moet zijn waarde in beginsel zelf kunnen dragen. Daarna kan worden vastgesteld of de lijst historisch bij het werk hoort en afzonderlijke betekenis heeft.
Zeldzaamheid is alleen waardevol wanneer er ook vraag bestaat
“Er bestaat maar één exemplaar van” klinkt overtuigend, maar is economisch gezien onvoldoende. Ieder origineel schilderij is per definitie in zekere mate uniek. De markt betaalt niet voor uniciteit alleen. Er moet tevens belangstelling bestaan.
Een onbekende amateurschilder kan honderd jaar geleden slechts drie schilderijen hebben gemaakt. Die schilderijen zijn buitengewoon zeldzaam, maar zonder kunsthistorische betekenis of verzamelaarsmarkt levert die zeldzaamheid nauwelijks extra waarde op.
Bij een gezochte kunstenaar werkt hetzelfde principe juist andersom. Wanneer een bepaalde periode of voorstelling nauwelijks op de markt verschijnt, terwijl meerdere verzamelaars ernaar zoeken, kan schaarste een aanzienlijk prijseffect hebben. Dat onderscheid verklaart een groot deel van de soms verrassende prijsverschillen op veilingen.
Veilingprijzen moet u voorzichtig interpreteren
Tegenwoordig zoeken veel eigenaren eerst online naar de naam van de kunstenaar. Dat is logisch en soms zeer nuttig. Het wordt problematisch wanneer de hoogste gevonden veilingprijs vervolgens wordt beschouwd als de waarde van het eigen schilderij.
Stel dat een kunstenaar ooit €18.000 heeft opgebracht. Dat betekent niet dat ieder schilderij van deze kunstenaar €18.000 waard is. Misschien ging het om een uitzonderlijk groot werk, een beroemde voorstelling, een schilderij uit de beste periode of een exemplaar met een belangrijke provenance. Misschien bracht een veel typischer schilderij van dezelfde kunstenaar enkele maanden later slechts €1.500 op.
Een bruikbare vergelijking vereist daarom meer dan dezelfde naam. Daarbij bestaat bovendien verschil tussen een veilingwaarde, handelswaarde, verzekeringswaarde en een particuliere vraagprijs. Een vraagprijs op internet is geen gerealiseerde marktprijs. Dit lijkt vanzelfsprekend, maar juist op dit punt ontstaan veel verkeerde verwachtingen.
Twee vergelijkbare schilderijen kunnen toch een geheel andere waarde hebben
Neem als eenvoudig voorbeeld twee negentiende-eeuwse Hollandse landschappen van ongeveer hetzelfde formaat. Het eerste is anoniem, enigszins vlak geschilderd en toont een algemeen rivierlandschap dat niet met een bepaalde plaats in verband kan worden gebracht. Het tweede is overtuigend gesigneerd door een kunstenaar voor wie een bestaande verzamelaarsmarkt bestaat, dateert uit een gezocht deel van diens oeuvre en toont bovendien precies het type landschap waarmee deze schilder bekend is geworden.
Voor iemand die beide werken uitsluitend als interieurstuk bekijkt, kunnen zij ongeveer even aantrekkelijk zijn. Op de kunstmarkt behoren ze echter tot twee verschillende categorieën. Bij het tweede schilderij kan worden gezocht naar vergelijkbare werken, eerdere verkopen, literatuur en tentoonstellingen. Er ontstaat daardoor een kunsthistorisch én economisch referentiekader dat bij het anonieme werk grotendeels ontbreekt.
Het tegenovergestelde komt eveneens voor. Stel dat een bekende schilder vooral wordt verzameld vanwege zijn stadsgezichten, maar dat u een bloemstilleven van zijn hand bezit. De naam op het schilderij kan volkomen correct zijn en het werk kan technisch uitstekend zijn uitgevoerd, terwijl het toch aanzienlijk minder opbrengt dan een karakteristiek stadsgezicht van dezelfde kunstenaar.
De markt waardeert niet uitsluitend het auteurschap, maar ook de plaats die een schilderij binnen het oeuvre inneemt. Een verzamelaar die één belangrijk werk van een bepaalde kunstenaar wil bezitten, zal doorgaans zoeken naar een schilderij dat onmiddellijk herkenbaar maakt waarom die kunstenaar kunsthistorisch interessant is. Een uitzonderlijk voorbeeld uit een gezochte periode kan daardoor een veelvoud waard zijn van een minder representatief werk met precies dezelfde signatuur.
Daar komt nog een derde situatie bij. Een schilderij kan jarenlang als een weinig interessant anoniem werk worden beschouwd totdat onderzoek nieuwe informatie oplevert. Een slecht leesbare signatuur blijkt bijvoorbeeld toch te identificeren, een oud etiket op de achterzijde verwijst naar een vroegere kunsthandel of tentoonstelling, of een voorstelling blijkt een herkenbare locatie te tonen.
Geen van deze ontdekkingen maakt een schilderij automatisch kostbaar, maar zij kunnen wel het referentiekader volledig veranderen. Waar eerst slechts sprake was van “een oud landschap”, kan ineens een werk ontstaan dat aan een specifieke kunstenaar, periode, plaats en provenance kan worden gekoppeld. Juist in dat verschil tussen kijken naar wat er op het doek staat en vaststellen wat het schilderij werkelijk is, ligt een belangrijk deel van professionele kunstwaardering.
Waarom een onbekend schilderij tóch interessant kan zijn
Niet ieder interessant schilderij draagt een bekende handtekening. Sommige werken zijn niet gesigneerd. Andere signaturen zijn door oude vernis of vuil moeilijk leesbaar. Weer andere schilderijen zijn generaties lang onder een verkeerde naam doorgegeven.
Dat betekent niet dat achter ieder anoniem schilderij een vergeten meester schuilgaat. Het betekent wel dat een schilderij niet uitsluitend op een onleesbare signatuur moet worden afgewezen. De voorstelling, schildertechniek, materiaalkeuze, ouderdom, herkomst en achterkant kunnen gezamenlijk voldoende aanleiding geven voor verder onderzoek.
Soms leidt dat onderzoek tot een interessante kunstenaar. Soms blijkt het om een goed maar anoniem atelierwerk te gaan. En soms is de conclusie eenvoudigweg dat een schilderij vooral decoratieve of persoonlijke waarde bezit. Een goede beoordeling hoeft een schilderij niet belangrijker te maken dan het is. Zij moet juist zoveel mogelijk onzekerheid wegnemen.
Wanneer is verder onderzoek de moeite waard?
Er bestaat geen simpele formule waarmee een leek thuis de waarde van een oud schilderij betrouwbaar kan berekenen.
Wel zijn er signalen die mijn aandacht trekken: een overtuigende oude signatuur, opmerkelijke schilderkwaliteit, een herkenbare kunstenaar, een ongewoon onderwerp, oude etiketten of inventarisnummers, een interessante herkomst of materiaal en uitvoering die duidelijk ouder zijn dan aanvankelijk gedacht.
Wanneer u een schilderij bezit waarvan u de maker of waarde niet kent, hoeft u niet eerst zelf wekenlang onderzoek te doen. Sterker nog: probeer een mogelijk interessant werk niet schoon te maken, verwijder geen etiketten en laat de oude lijst voorlopig zitten.
Maak enkele duidelijke foto’s van de voor- en achterkant, de signatuur en eventuele opschriften. Met die informatie kan vaak al een eerste inschatting worden gemaakt van wat het schilderij mogelijk is en of verder onderzoek zinvol lijkt.
Niet ieder oud schilderij blijkt duizenden euro’s waard. Maar soms zit het verschil tussen een vrijwel onverkoopbaar decoratief schilderij en een serieus verzamelobject in een detail dat jarenlang onopgemerkt is gebleven. En precies daarom is het verstandig eerst te kijken en pas daarna conclusies te trekken.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of voor dit onderwerp?
Volgt u deze kunstenaar of bent u een werk tegengekomen waarover u meer wilt weten? Wij doen regelmatig onderzoek naar werken die op de markt verschijnen en wisselen graag van gedachten over kwaliteit, provenance, kunsthistorische context en eerdere verkoopresultaten. U kunt ons rechtstreeks bereiken via info@antonello.art.