Meer dan dertig jaar na publicatie duikt Reine de Bertier de Sauvigny’s catalogue raisonné van Jacob en Abel Grimmer nog voortdurend op in veilingcatalogi. Soms ondersteunt het boek een attributie, soms corrigeert het een oudere, en soms weigert een veilinghuis juist de conclusie ervan over te nemen. Precies daarin ligt zijn invloed: niet als onfeilbaar oordeel, maar als referentiepunt waar de markt nauwelijks omheen kan.
Op 28 april 2026 verkocht Dorotheum in Wenen een klein landschap van Jacob Grimmer voor €109.000. De schatting voor The Flight into Egypt, a Fortress Beyond bedroeg slechts €15.000-20.000.[1] Die kloof trekt vanzelf de aandacht, maar interessanter dan het resultaat is de attributiegeschiedenis die in de catalogus werd meegeleverd.
In 1923 bevond het paneel zich bij Jacques Goudstikker in Amsterdam als een werk van Jacob Grimmer. In 1994 verscheen het bij Lawrence Steigrad Fine Arts in New York als “Attributed to Abel Grimmer”. Een jaar later schreef Reine de Bertier de Sauvigny erover en in 2026 stond Jacob Grimmer weer boven het kavel zonder voorbehoud.
Zo kan een paar regels provenance bijna een eeuw van kunsthistorische onzekerheid samenvatten. Jacob, vervolgens mogelijk Abel, vervolgens weer Jacob. En steeds verschijnt de naam van Bertier de Sauvigny. Wie geregeld oude-meesterveilingen volgt, ziet haar Jacob et Abel Grimmer: Catalogue raisonné uit 1991 opvallend vaak in de literatuuropgave. Het bijna vierhonderd pagina’s tellende boek is na ruim drie decennia nog steeds het centrale referentiewerk voor beide schilders.[2]
Het is verleidelijk daar iets bijna heiligs van te maken. Bij sommige oude meesters lijkt een catalogue raisonné inderdaad een grens te trekken tussen opgenomen of niet opgenomen, autograph of niet, veilig of problematisch. Maar de Grimmers laten juist zien dat de werkelijkheid interessanter is.
Orde in een bijzonder rommelig oeuvre
De behoefte aan zo’n boek is bij Jacob Grimmer (1525/26-1590) en zijn zoon Abel Grimmer (ca. 1570-1618/19) niet moeilijk te begrijpen. Beide specialiseerden zich in landschappen, onderwerpen en compositietypen keren terug, schilderijen maakten deel uit van reeksen van de seizoenen en maanden en figuren konden door gespecialiseerde medewerkers worden toegevoegd.
Daarboven hangt voortdurend de schaduw van Pieter Bruegel de Oude, Pieter Brueghel de Jonge, Hans Bol en andere Antwerpse landschapschilders. Hun landschappen herkennen we aan hoge gezichtspunten, atmosferische ruimte en het dagelijkse leven op het Vlaamse platteland. Maar juist doordat die beeldtaal deel uitmaakte van een bredere traditie, kunnen namen gemakkelijk gaan schuiven.[3]
Daar krijgt een catalogue raisonné zijn praktische macht. Zo’n boek inventariseert niet alleen wat een onderzoeker op een bepaald moment als autograph beschouwt. Het brengt maten, dragers, oude verkopen, eigenaars, literatuur, verwante versies en series bij elkaar. Daarmee krijgt het in de praktijk ook een authenticatiefunctie.
Voor de kunstmarkt is dat bijzonder bruikbaar. Een los paneeltje van dertig of veertig centimeter wordt ineens geen geïsoleerd object meer, maar nummer zoveel in een gedocumenteerde groep. Een schilderij dat in 1972 onder de verkeerde naam werd verkocht, kan worden verbonden met andere composities. En een werk zonder duidelijke datum kan binnen een corpus worden geplaatst.
Toen Christie’s een werk in Londen verkocht in december 1972 stond het nog als Abel Grimmer te boek. Bertier de Sauvigny publiceerde het later onder Jacob Grimmer, als nummer 18 in haar corpus. Toen het paneel op 30 januari 2013 bij Christie’s New York terugkeerde, was de catalogisering eveneens Jacob Grimmer.[4]
Dat is ongeveer wat met “orde in de chaos” wordt bedoeld. Niet dat één boek plots absolute waarheid produceert, maar dat verspreide objecten, oude verkoopnamen en verwante composities opnieuw worden gerangschikt tot een oeuvre, waarover vervolgens veel preciezer kan worden gediscussieerd.
Het merkwaardige tweede leven van de catalogus
De catalogue raisonné hield in feite niet op in 1991. Bertier de Sauvigny bleef ook na publicatie schilderijen onderzoeken en schriftelijke verklaringen afgeven. Daardoor ontstond naast het gedrukte boek een informele tweede laag van certificaten, brieven en toezeggingen dat een werk in een toekomstig supplement zou worden opgenomen.
Een sterk voorbeeld kwam op 21 april 2015 bij Dorotheum. Abel Grimmers ronde Winter Landscape with Woodcutters, 35 centimeter in diameter, bracht €113.000 op tegen een schatting van €80.000-120.000.[5] Het schilderij werd vergezeld door een certificaat dat Bertier de Sauvigny in januari 2004 had opgesteld. Daarin schreef zij dat zij het werk zou opnemen in het “forthcoming addendum” op haar catalogue raisonné.
Juist daarom is dit voorbeeld interessanter vanwege de documentatie dan vanwege de prijs, die binnen de schatting lag. Elf jaar na de verklaring van Bertier en bijna een kwart eeuw na het boek was die brief nog steeds prominent genoeg om in de catalogus te worden uitgelicht.
Hetzelfde gebeurt in 2023 bij Christie’s Parijs met Abel Grimmers Winter Landscape with Skaters and a Bird Trap. Het kleine paneel van 16,6 bij 25 centimeter grijpt terug op Pieter Bruegel de Oude’s beroemde wintercompositie uit 1565. Christie’s vermeldde dat Bertier de Sauvigny het schilderij voor haar overlijden had willen opnemen in het addendum op haar catalogus.[6]
Opgenomen in het boek, maar toch slechts ‘attributed to’
Wie daaruit concludeert dat opname door Bertier automatisch een onvoorwaardelijke Grimmer-attributie oplevert, loopt echter al snel vast. In december 2024 bood Christie’s Londen een landschap met herders, vee en een sterrenbeeld aan als “Attributed to Jacob Grimmer”. Dat is een voorbehoud. Het huis zegt daarmee niet “door Jacob Grimmer”, maar dat het werk vermoedelijk of waarschijnlijk aan hem kan worden toegeschreven.
Bertier de Sauvigny had precies hetzelfde schilderij in haar catalogue raisonné gepubliceerd als Jacob Grimmer, met de figuren mogelijk door Martin van Cleve. Eerder was het ook bij Sotheby’s in 1986 en Koller in 2016 als Jacob Grimmer aangeboden.[7] Christie’s nam in 2024 dus wel de catalogue raisonné op in de literatuur, maar nam de conclusie ervan niet volledig over.
Het lot bleef bovendien onder de schatting. De gerealiseerde prijs was ongeveer €4.000, tegen ongeveer €7.000–9.000. Het zou te gemakkelijk zijn om de zwakke verkoop rechtstreeks aan de voorzichtigere attributie toe te schrijven. Maar één ding staat wel vast, opname in Bertier was voor Christie’s niet voldoende om het werk zonder meer aan Jacob toe te schrijven.
Wanneer techniek tegen het boek ingaat
Nog scherper wordt het bij een winterlandschap dat in de loop van enkele decennia vrijwel het hele attributiespectrum doorliep. Het paneel draagt de geschilderde signatuur “PBREVGHEL”. In 1971 werd het bij Sotheby’s verkocht als Pieter Brueghel de Jonge. In 1987 verscheen het bij Christie’s als Jacob Grimmer. In 1997 was het daar weer Pieter Brueghel de Jonge. Bertier de Sauvigny publiceerde het ondertussen in haar catalogue raisonné als Jacob Grimmer, met de figuren vermoedelijk door Gillis Mostaert.
Technisch onderzoek dateerde het paneel echter in de zeventiende eeuw en concludeerde dat de signatuur vermoedelijk tegelijkertijd met het schilderij was aangebracht. Daarna was zowel de Brueghel- als de Grimmer-attributie onaanvaardbaar. Het werk werd uiteindelijk aangeboden als “School of Antwerp, circa 1600 (?)”.[8]
Tegenwoordig bevindt het schilderij zich in de Carmen Thyssen Collection als Jacob Grimmer. Het museum bespreekt die lange attributiegeschiedenis en verwijst opnieuw naar de opname bij Bertier de Sauvigny.[3] Juist dit laat zien waarom een catalogue raisonné niet met een certificaat van onaantastbaarheid moet worden verward. Technisch onderzoek, nieuwe vergelijkingen, panelenonderzoek en veranderend connoisseurship kunnen bestaande conclusies aantasten.
Wat Klaus Ertz laat zien over geld en zekerheid
Daar raakt het Grimmer-verhaal aan een andere naam die in de oude-meestermarkt bijna institutionele status heeft gekregen: Klaus Ertz. Voor Pieter Brueghel de Jonge is economisch onderzocht wat het effect van zo’n expert op de markt kan zijn. Men analyseerde veilingen uit 1972-2017 rond Ertz’ catalogue raisonné uit 2000. De conclusie was fors: schilderijen die na zijn interventie als autograph werden geaccepteerd, realiseerden naar schatting ongeveer 60 procent hogere prijzen dan de relevante controlegroep.[9]
Voor Bertier de Sauvigny bestaat geen vergelijkbare econometrische studie, maar het mechanisme is herkenbaar. Zekerheid over de maker, samenhang met andere werken, een controleerbare provenance en de vraag of een schilderij binnen of buiten een geaccepteerd oeuvre valt zijn belangrijk. Hoe groter de onzekerheid rond een naam, hoe groter de mogelijke gevolgen voor een opbrengst. Dat verklaart waarschijnlijk beter waarom Bertier de Sauvigny in veilingcatalogi blijft terugkeren.
Een boek waar de markt steeds opnieuw naar terugkeert
Een catalogue raisonné is een poging om op een bepaald moment de grenzen van een oeuvre vast te leggen. Bij Jacob en Abel Grimmer was die ordening bijzonder waardevol. Voorheen werden vader en zoon met elkaar verward, werken gingen naar Brueghel en terug, series raakten verspreid en samenwerkingen maakten het begrip auteurschap minder eenvoudig.
Bertier de Sauvigny loste die problemen niet voorgoed op. Haar eigen latere certificaten laten al zien dat het corpus na 1991 bleef groeien. Een hedendaagse specialist kan haar attributie ook afzwakken. Technisch onderzoek kan een schilderij opnieuw uit het oeuvre duwen. En een museum kan later weer tot een andere lezing komen. Toch is dat geen teken dat de catalogue raisonné zijn gezag verliest.
Zelfs wanneer specialisten Bertier de Sauvigny tegenspreken, moeten zij zich nog steeds tot haar verhouden. Dat is wat een werkelijk invloedrijk catalogue raisonné doet. Het bepaalt de taal waarin de volgende discussie wordt gevoerd.
In de markt voor Jacob en Abel Grimmer is Reine de Bertier de Sauvigny daarom niet de scheidsrechter waarvoor een catalogue raisonné soms wordt aangezien. Ruim dertig jaar na publicatie is haar boek nog altijd het punt waar vrijwel ieder serieus gesprek over deze schilderijen begint.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of voor dit onderwerp?
Volgt u deze kunstenaar of bent u een werk tegengekomen waarover u meer wilt weten? Wij doen regelmatig onderzoek naar werken die op de markt verschijnen en wisselen graag van gedachten over kwaliteit, provenance, kunsthistorische context en eerdere verkoopresultaten. U kunt ons rechtstreeks bereiken via info@antonello.art.
Voetnoten en bronnen
[1] Dorotheum, Old Master Paintings, Wenen, 28 april 2026, lot 32, Jacob Grimmer, The Flight into Egypt, a Fortress Beyond, olieverf op paneel, 31,5 × 42,5 cm. Schatting €15.000-20.000, gerealiseerde aankoopprijs €109.200, inclusief opgeld.
[2] Reine de Bertier de Sauvigny, Jacob et Abel Grimmer: Catalogue raisonné, Brussel: La Renaissance du Livre, 1991, 398 pp.
[3] Museo Nacional Thyssen-Bornemisza, “A Winter Landscape with a Village and Skaters on a Frozen River, Hunters in the Foreground”.
[4] Christie’s, Old Master Paintings Part I, New York, 30 januari 2013, sale 2672, lot 4, Jacob Grimmer, Summer, olieverf op paneel, 44,2 × 61,6 cm.
[5] Dorotheum, Old Master Paintings, Wenen, 21 april 2015, lot 69, Abel Grimmer, Winter Landscape with Woodcutters, olieverf op paneel, diameter 35 cm. Schatting €80.000-120.000, gerealiseerde aankoopprijs €112.500 inclusief opgeld.
[6] Christie’s, Maîtres Anciens: Peintures – Sculptures, Parijs, 15 juni 2023, sale 20692, lot 14, Abel Grimmer, Winter Landscape with Skaters and a Bird Trap, olieverf op paneel, 16,6 × 25 cm.
[7] Christie’s, Old Masters Part II: Paintings, Sculpture, Drawings and Watercolours, Londen, sale 22692, lot 157, Attributed to Jacob Grimmer, A Landscape with Herdsmen and Their Cattle Returning to a Village, with a Sign of the Zodiac. Schatting £6.000-8.000; gerealiseerde prijs £3.780.
[8] Christie’s, Old Master Pictures, Londen, 1999, sale 6097, lot 11, School of Antwerp, circa 1600 (?), A Landscape with Skaters on a Frozen River by a Village, Hunters in the Foreground.
[9] Victor Ginsburgh, Anne-Sophie Radermecker en Denni Tommasi, “The effect of experts’ opinion on prices of art works: The case of Peter Brueghel the Younger”, Journal of Economic Behavior & Organization 159, maart 2019, p. 36–50.
