Een oud schilderij erven roept bijna vanzelf dezelfde vragen op. Wie heeft het gemaakt? Hoe oud is het werkelijk? Is de handtekening betrouwbaar? Moet het worden schoongemaakt? En, uiteindelijk: heeft het schilderij financiële waarde? Stel die laatste vraag niet als eerste.
Bij een geërfd schilderij bestaat de eerste taak namelijk niet uit waarderen, maar uit informatie bewaren. Een schilderij is meer dan alleen het beschilderde oppervlak. De drager, de lijst, de achterzijde, oude etiketten, inventarisnummers, opschriften, familiedocumenten en zelfs historische foto’s kunnen gegevens bevatten die later van belang zijn voor identificatie, datering, herkomstonderzoek en waardebepaling.
Wie te snel poetst, een oude lijst verwijdert of een etiket van de achterzijde haalt omdat het er onbelangrijk uitziet, kan juist informatie vernietigen die niet meer is terug te krijgen.
Wat u vooral niet moet doen
De neiging om een oud schilderij eerst “wat op te frissen” is begrijpelijk. Toch is schoonmaken een van de eerste dingen die wordt afgeraden
Een vergeelde of donkere verflaag is namelijk niet noodzakelijk vuil. Wat aan het oppervlak zichtbaar is, kan bestaan uit oppervlakteverontreiniging, een verkleurde vernis, oude retouches, overschilderingen of een combinatie daarvan. Zonder kennis van de opbouw van de verf- en vernislagen is niet vast te stellen welke behandeling veilig is.
Gebruik daarom geen water of bijvoorbeeld alcohol of speeksel. Ook een zachte doek is niet per definitie onschuldig. Bij een instabiele verflaag kan zelfs lichte mechanische belasting voldoende zijn om verfdeeltjes los te maken. Hetzelfde geldt voor andere goedbedoelde ingrepen.
Laat ook de oude lijst voorlopig zitten
Een beschadigde, donkere of ouderwetse lijst wordt soms onmiddellijk als waardeloos beschouwd. Dat is niet verstandig.
Een lijst kan later zijn dan het schilderij, maar zij kan ook een historische relatie met het werk hebben. Oude labels, nummers, krijtaantekeningen en bevestigingsmaterialen kunnen bovendien informatie bevatten over eerdere eigenaren, handelaren, tentoonstellingen of veilingen. Een oud uitziend materiaal maakt een schilderij niet automatisch oud, net zoals een antieke lijst niet bewijst dat het schilderij in diezelfde periode is geschilderd.
Een handtekening is een aanwijzing maar geen conclusie
Hier gaat het opvallend vaak mis. Op het schilderij staat bijvoorbeeld “J. Israëls”, “Corot”, “Maris”, “Koekkoek” of een andere bekende naam. De eigenaar zoekt die naam op, ziet veilingresultaten van duizenden of tienduizenden euro’s en concludeert dat het eigen schilderij waarschijnlijk in hetzelfde segment thuishoort.
Zo werkt attributie niet. Een signatuur moet altijd in relatie tot het gehele schilderij worden onderzocht. Bevindt de signatuur zich logisch in of op de verflaag? Lijkt zij gelijktijdig met het schilderij te zijn aangebracht? Ook monogrammen, initialen en moeilijk leesbare namen kunnen interessant zijn.
En minstens zo belangrijk: een ongesigneerd schilderij is niet noodzakelijk onbelangrijk. Er bestaan belangrijke schilderijen zonder zichtbare signatuur, terwijl er tegelijkertijd ontelbare gesigneerde schilderijen bestaan met slechts beperkte handelswaarde. De kwaliteit en identiteit van het object komen vóór de naam die erop staat.
Bekijk de achterzijde minstens zo aandachtig als de voorkant
Een schilderij vertelt soms een belangrijk deel van zijn geschiedenis aan de achterkant. Daar kunnen zich bevinden: etiketten van kunsthandels, veilingnummers, collectie- of inventarisnummers, namen van eigenaren, handgeschreven dateringen en titels. Dergelijke gegevens kunnen voor provenanceonderzoek buitengewoon nuttig zijn.
Onder provenance of herkomst verstaan we de eigendoms- en verblijfsgeschiedenis van een kunstwerk vanaf het ontstaan tot het heden. Die geschiedenis kan onder meer worden gereconstrueerd aan de hand van inventarissen, oude veilingcatalogi, correspondentie, tentoonstellingscatalogi, collectiegegevens, etiketten, stempels, facturen en opschriften op het kunstwerk zelf.
Gooi oude labels dus nooit weg. Zelfs een naam die u niets zegt, kan later precies het ontbrekende aanknopingspunt blijken te zijn. Een potloodnummer lijkt misschien betekenisloos. Toch kunnen precies zulke details een object verbinden aan een historische collectie of verkoop.
Schrijf op wat uw familie nog weet
Bij een erfenis beschikt u over iets wat een latere koper misschien niet meer heeft: mondelinge familiegeschiedenis. Leg die informatie vast voordat zij verloren gaat.
Van wie kwam het schilderij oorspronkelijk? Was het al van een grootouder of overgrootouder? Weet iemand wanneer het werd gekocht? Zijn er rekeningen, brieven, inventarislijsten, verzekeringspapieren of taxaties bewaard gebleven?
Oud betekent niet automatisch kostbaar
Dit is misschien de belangrijkste misvatting rond geërfde kunst. Een schilderij kan honderd, tweehonderd of driehonderd jaar oud zijn en desondanks een bescheiden commerciële waarde hebben. Omgekeerd kan een aanzienlijk jonger werk zeer gezocht zijn. Leeftijd is dus geen zelfstandige maatstaf voor waarde.
Bij een marktgerichte beoordeling spelen verschillende factoren tegelijkertijd een rol. Afhankelijk van het type schilderij kunnen onder meer relevant zijn: maker of mogelijke maker, zekerheid van de attributie, artistieke kwaliteit, periode binnen het oeuvre, formaat, conditie en belangstelling voor het oeuvre.
Daarom is de vraag Hoeveel is een schilderij van kunstenaar X waard? eigenlijk onvoldoende precies. De relevante vraag is: Hoe verhoudt dit specifieke werk zich tot andere, voldoende vergelijkbare werken die daadwerkelijk op de markt zijn verkocht?
Wat is mijn schilderij waard?
Ook het woord waarde vraagt om precisie. Een veilinginschatting is bijvoorbeeld iets anders dan een verzekeringswaarde. Een vraagprijs op internet is bovendien nog geen gerealiseerde verkoopprijs.
Dat laatste onderscheid is belangrijk. Men ziet regelmatig schilderijen online aangeboden voor bedragen die vervolgens als bewijs van marktwaarde worden gebruikt. Maar een advertentie bewijst alleen dat iemand een bepaald bedrag vraagt. Niet dat een koper bereid is dat bedrag te betalen.
Daarbij moet het vergelijkingsmateriaal voldoende relevant zijn. Een klein, laat werk van een kunstenaar is niet zonder meer vergelijkbaar met een vroeg meesterwerk van groot formaat, zelfs wanneer dezelfde naam onder beide schilderijen staat. Onder meer de volgende verschillen kunnen grote invloed hebben: conditie, provenance, tentoonstellingsgeschiedenis, publicatiegeschiedenis en de zekerheid van de attributie.
Conditie: wanneer zijn scheuren en craquelé ernstig?
Een oud schilderij zonder enig ouderdomsspoor is eerder uitzondering dan regel. Craquelé, het netwerk van fijne barstjes dat zich in verf- en soms vernislagen kan ontwikkelen, hoeft op zichzelf geen reden tot paniek te zijn.
Ook scheuren of gaten in het doek, waterschade, oude overschilderingen en ernstige vervorming van een houten paneel verdienen aandacht. Een beschadigd schilderij hoeft overigens niet waardeloos te zijn. De economische betekenis van schade hangt mede af van de kunstenaar, de zeldzaamheid van het werk, de kwaliteit, de omvang en locatie van de beschadiging en de aard van eventuele eerdere restauraties.
Een kleine restauratie in een onbelangrijke achtergrondpartij is iets anders dan omvangrijk verfverlies in het gezicht van een portret. Ook daarin is context bepalend. Bovendien wil men eerst weten wat een schilderij kunsthistorisch en economisch ongeveer vertegenwoordigt voordat aanzienlijke restauratiekosten worden gemaakt.
Kan wetenschappelijk onderzoek vaststellen wie een schilderij heeft gemaakt?
Soms kan technisch onderzoek belangrijke informatie opleveren. Afhankelijk van het schilderij kunnen specialisten bijvoorbeeld onderzoek doen naar pigmenten, houtsoorten, jaarringen in panelen, ondertekeningen en materiaalgebruik.
Daarvoor bestaan verschillende onderzoekstechnieken. Te denken valt aan: infraroodreflectografie, onderzoek onder ultraviolet licht, dendrochronologisch onderzoek en pigmentanalyse. Dergelijke technieken kunnen buitengewoon waardevol zijn. Maar technisch onderzoek is geen machine die na één meting de naam van de schilder uitspuugt.
Materiaalonderzoek kan bijvoorbeeld aantonen dat een bepaald pigment pas veel later beschikbaar kwam dan de vermeende datering van het schilderij. Dendrochronologie kan bij geschikte houten panelen informatie geven over de groeiperiode van het gebruikte hout en daarmee grenzen stellen aan een mogelijke datering.
Röntgenonderzoek kan veranderingen in een compositie zichtbaar maken. Infraroodonderzoek kan in bepaalde gevallen een ondertekening tonen. De uiteindelijke beoordeling berust doorgaans op de combinatie van kunsthistorisch, stilistisch, materieel-technisch en provenanceonderzoek.
Daarom laat men bij een willekeurig geërfd schilderij niet automatisch een pakket kostbare technische analyses uitvoeren. Eerst moet worden bepaald of het object voldoende aanleiding geeft voor dergelijk vervolgonderzoek.
Ik vind dezelfde kunstenaar online voor €25.000. Is mijn schilderij dat dan ook waard?
Niet noodzakelijk. Dit is een van de meest voorkomende valkuilen bij zelfstandig onderzoek. Stel dat u een schilderij heeft waarop de naam van een bekende negentiende-eeuwse landschapschilder staat. U vindt vervolgens online: een werk aangeboden voor €4.500, een veilingresultaat van €18.000, een schilderij bij een kunsthandel voor €32.500 en een ander werk dat voor €1.200 werd verkocht.
Welke prijs is dan correct? Mogelijk allemaal. Het kunnen verschillende formaten, onderwerpen, periodes, kwaliteiten en condities betreffen. Het ene werk kan volledig gedocumenteerd zijn; een ander slechts toegeschreven. Het ene werk kan uit de meest gezochte periode van de schilder stammen en het andere uit een zwakkere of commercieel minder gewilde fase.
Een galeriewaarde kan bovendien vanuit een andere marktcontext tot stand komen dan een veilingresultaat. Precies daarom is het riskant om één gevonden bedrag als referentie te nemen.
Wat zijn mijn mogelijkheden als ik het schilderij wil verkopen?
Wanneer voldoende duidelijk is wat u bezit, komt de commerciële vraag aan de orde. Globaal bestaan er twee voor de hand liggende routes. Verkoop aan of via een kunsthandelaar of verkoop via een veilinghuis.
De eerste kan aantrekkelijk zijn wanneer snelheid, discretie en een gerichte marktbenadering belangrijk zijn. Een handelaar kan rechtstreeks kopen of, afhankelijk van diens werkwijze, bemiddelen bij verkoop. En kan soms hogere resultaten behalen. Een veiling kan geschikt zijn wanneer een schilderij goed aansluit op een bestaande verzamelmarkt en concurrentie tussen bieders wenselijk is.
Let daarbij niet uitsluitend op de geschatte opbrengst. Kijk ook goed naar verkoperscommissie, transport, verzekering, reserveprijs en consequenties wanneer het werk niet wordt verkocht. De relevante vraag is uiteindelijk niet alleen wat er op de hamer wordt geboden, maar welk bedrag netto voor de verkoper resteert.
Een taxatie van het schilderij
Bij nalatenschappen duiken geregeld oude taxatierapporten op. Gooi die absoluut niet weg. Een oude taxatie kan interessante informatie bevatten over een vroegere attributie en eerdere waardering. Maar het bedrag zelf kan inmiddels weinig zeggen over de huidige markt.
Kan een schilderij alleen op basis van foto’s worden getaxeerd? Foto’s zijn uitstekend voor een eerste selectie en oriëntatie. Ze kunnen voldoende zijn om vast te stellen dat een schilderij waarschijnlijk buiten een bepaald marktsegment valt, of juist dat nader onderzoek verstandig lijkt. Maar foto’s hebben grenzen. Ze geven niet altijd betrouwbaar inzicht in: het werkelijke verfoppervlak, oude restauraties, fijne craquelé en latere toevoegingen.
Eerst begrijpen wat u bezit, daarna beslissen wat u ermee doet
Een geërfd schilderij kan uiteindelijk een belangrijk kunstwerk blijken, een goed verkoopbaar schilderij van een regionale kunstenaar, een decoratief werk met beperkte handelswaarde of vooral een object met grote persoonlijke betekenis.
Wie heeft het gemaakt of zou het gemaakt kunnen hebben? Uit welke periode dateert het? Hoe is het vervaardigd? Welke provenance kan worden aangetoond? In welke conditie bevindt het zich? Welke restauraties hebben mogelijk plaatsgevonden? En met welke daadwerkelijk verkochte werken kan het redelijkerwijs worden vergeleken? Pas wanneer die vragen in de juiste volgorde worden gesteld, wordt een gesprek over waarde zinvol.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of voor dit onderwerp?
Volgt u deze kunstenaar of bent u een werk tegengekomen waarover u meer wilt weten? Wij doen regelmatig onderzoek naar werken die op de markt verschijnen en wisselen graag van gedachten over kwaliteit, provenance, kunsthistorische context en eerdere verkoopresultaten. U kunt ons rechtstreeks bereiken via info@antonello.art.