Het leek een bescheiden old-masterlot in de komende verkoop van de collectie van Gerolamo Etro: een groot achttiende-eeuws mannenportret, toegeschreven aan een anonieme Centraal-Italiaanse meester en geschat op €2.000-3.000. Inmiddels heeft het veilinghuis het schilderij echter uit de veiling gehaald “for inspection”. Waarom? De conditie is een mogelijkheid, maar bij zo’n estimate ook een enigszins merkwaardige verklaring. Een andere vraag dringt zich op: is tijdens de catalogisering een interessantere toeschrijving in beeld gekomen, misschien zelfs Pompeo Batoni?
Een veilinghuis dat een schilderij van €2.000-3.000 enkele weken voor de verkoop terugtrekt, hoeft niets spectaculairs te betekenen. Een eigenaar kan van gedachten veranderen, er kan een provenancekwestie ontstaan of een restaurator kan iets constateren wat nader onderzoek vereist. Toch is de formulering bij lot 64 van Il Ponte opvallend precies: “LOT WITHDRAWN FOR INSPECTION.”
Het betreft Portrait of a Gentleman Holding a Letter, een olieverf op doek van 127 bij 94,5 centimeter, opgenomen in een driedaagse veiling die op 22 september in Milaan begint. Il Ponte catalogiseert het werk voorlopig uitsluitend als Central Italian Master, 18th Century. De estimate bedraagt €2.000-3.000. De catalogus vermeldt bovendien al openlijk dat het schilderij “defects and restorations” heeft.[1]
Juist dat laatste maakt een uitsluitend conditionele verklaring iets minder vanzelfsprekend. Gebreken en restauraties waren kennelijk al bekend toen het schilderij werd gecatalogiseerd en geschat. Bij een anoniem oud schilderij op dit prijsniveau is een minder dan perfecte conditie bovendien nauwelijks uitzonderlijk. Natuurlijk kan een latere inspectie ernstigere problemen aan het licht hebben gebracht, structurele schade, grote overschilderingen of zelfs twijfel over ouderdom en materiaal, maar volledige terugtrekking is een vrij forse maatregel.
Dat is geen bewijs voor een herattributie. Het is wel precies het moment waarop een laag geschat lot interessant wordt.
Een schilderij dat niet helemaal bij zijn estimate past
Ook zonder een beroemde naam oogt lot 64 ambitieuzer dan de catalogisering doet vermoeden. De onbekende man is driekwart zittend weergegeven in een rijk uitgewerkte stoel, gekleed in diep rood fluweel met uitvoerig goudborduursel. Kant, pruik, schrijftafel en document plaatsen hem duidelijk in een officiële of aristocratische omgeving. Het kostuum is niet alleen decoratief toegevoegd: de schilder heeft zichtbaar moeite gedaan om fluweel, metaalborduursel, huid en kant van elkaar te onderscheiden.
Het gezicht is zorgvuldig gemodelleerd en betrekkelijk sober gehouden tegenover het bijna ostentatieve kostuum. Het hoofd heeft bovendien die rustige, licht geïdealiseerde aanwezigheid die men in de Romeinse portretkunst van het midden en de tweede helft van de achttiende eeuw geregeld tegenkomt. De handen zijn minder sterk dan het gezicht en sommige partijen van het oppervlak ogen onrustig, maar daarbij moet de restauratiegeschiedenis steeds in gedachten worden gehouden.
De vraag is daarom niet of €2.000-3.000 “te weinig” is. Voor een anoniem, gerestaureerd achttiende-eeuws portret kan dat een volkomen verdedigbare estimate zijn. Interessanter is de discrepantie tussen die algemene catalogisering en de ambitie van de voorstelling. Dit is een groot representatief portret van een man die, afgaande op zijn kleding en de wijze waarop hij is voorgesteld, tot een hoge bestuurlijke, diplomatieke of aristocratische kring kan hebben behoord. Het lijkt bovendien stilistisch eerder thuis te horen in het internationale Rome van circa 1760–1780 dan in de categorie van een willekeurig provinciaal portret.
En daar verschijnt Pompeo Girolamo Batoni (1708–1787) in beeld.
Waarom juist Batoni?
Batoni was in het midden van de achttiende eeuw de dominante internationale portretschilder in Rome. Vanaf de jaren 1750 bouwde hij een praktijk op rond aristocraten, diplomaten en Grand Tour-reizigers. Zijn kracht lag onder meer in de combinatie van exacte fysionomie, gecontroleerde tekening en de virtuoze weergave van verschillende stoffen en oppervlaktes.
Daarmee is nog niets gezegd over het auteurschap van het Il Ponte-portret. Wel valt het werk opvallend gemakkelijk in dezelfde visuele wereld te plaatsen. Een van de bruikbaarste vergelijkingen is Batoni’s Manuel de Roda uit 1765 in de Real Academia de Bellas Artes de San Fernando. De Spaanse diplomaat en minister verschijnt in rijk rood kostuum met goudborduursel en kant, omgeven door papieren en schrijfgerei.[3]
Nog duidelijker is de overeenkomst in schaal en portrettype met Batoni’s George Legge, Viscount Lewisham uit 1778 in het Prado. Dat doek meet 127 bij 100 centimeter. Lot 64 bij Il Ponte is 127 bij 94,5 centimeter: exact dezelfde hoogte. Legge zit eveneens tegen een overwegend donkere achtergrond, gekleed in rood en gepresenteerd naast een tafel; hij houdt een kaart van Italië in zijn handen.[4]
Ook het portret van George Herbert, 2nd Earl of Powis, dat Batoni in 1776-77 in Rome schilderde, zit met 134,6 bij 96,5 centimeter vrijwel in dezelfde formaatcategorie. De National Trust documenteert het als een Romeinse Grand Tour-opdracht uit een periode waarin Batoni onder Britse aristocraten bijzonder gezocht was.[5]
Geen van die overeenkomsten bewijst auteurschap. Rood fluweel, goudborduursel, een document en een donkere achtergrond waren geen exclusieve Batoni-elementen. Interessanter is het totaalbeeld: formaat, maatschappelijke presentatie, kleurgebruik, het contrast tussen uitgewerkt kostuum en rustige achtergrond en de geconcentreerde behandeling van het gezicht passen goed binnen het soort internationale portret waarvoor Batoni in Rome een enorme praktijk had.
Dat maakt hem een zinnige naam om te onderzoeken. Niet noodzakelijk de juiste.
De markt maakt nader onderzoek logisch
De oorspronkelijke estimate maakt dat onderscheid belangrijk. Een algemene “Central Italian Master” op €2.000-3.000 bevindt zich commercieel in een totaal andere categorie dan een schilderij dat zelfs voorzichtig met Batoni kan worden verbonden.
Een portret uit het atelier van Pompeo Batoni werd in 2020 door Sotheby’s op £6.000–8.000 geschat.[6] In juni 2025 bracht een portret van keizer Frans I Stefanus, aangeboden als Circle of Pompeo Batoni, bij Dorotheum €13.000 inclusief buyer’s premium en btw op tegen een estimate van €10.000–20.000.[7] Bij volledig geaccepteerde eigenhandige portretten verschuift het niveau sterk. Sotheby’s gaf Portrait of the Rev. Thomas Kerrich in november 2025 een estimate van €100.000–150.000.[8]
Die bedragen illustreren waarom een specialist een mogelijke attributiekwestie niet tot na de veiling laat liggen. Het verschil tussen “Central Italian Master”, “circle of”, “studio of” en een geaccepteerde Batoni is niet semantisch; het verandert de kunsthistorische en commerciële positie van het schilderij fundamenteel.
Een bijna ongemakkelijk passend precedent
Een portret dat Christie’s in 2020 als Batoni aanbood, was in 1963 nog als werk van Gilbert Stuart verkocht. Toen het in januari 1985 opnieuw bij Sotheby’s verscheen, werd het ditmaal aan Angelica Kauffmann toegeschreven. De later door Christie’s gepubliceerde provenance vermeldt expliciet dat het bij Sotheby’s werd “withdrawn following correct identification of the artist”. Enkele maanden later, op 3 april 1985, werd het opnieuw aangeboden, nu als Pompeo Batoni. Het werk is inmiddels ook opgenomen in de Batoni-catalogi van Clark en Bowron.[9]
Dat precedent verdient aandacht omdat het mechanisme zo sterk lijkt op de vraag die nu rond Milaan ontstaat: een achttiende-eeuws portret staat onder een andere of algemene naam in een veiling, wordt vóór verkoop teruggetrokken en blijkt bij nader onderzoek misschien een belangrijker auteurschap te hebben. Het betekent uiteraard niet dat geschiedenis zich bij Il Ponte herhaalt. Maar het voorkomt dat de Batoni-hypothese wordt afgedaan als een willekeurige vergelijking met een beroemdere schilder.
Batoni is niet de enige kandidaat
Wie alleen voorbeelden van Batoni naast het schilderij legt, kan zichzelf gemakkelijk overtuigen. Dat is precies waar connoisseurship gevaarlijk wordt. Het Rome van deze periode had verschillende portrettisten die voor dezelfde internationale clientèle werkten. Anton von Maron (1733–1808) is hier waarschijnlijk het belangrijkste alternatief. Hij vestigde zich in 1755 in Rome, werkte nauw met Anton Raphael Mengs en nam na Mengs’ vertrek naar Madrid in 1761 een deel van diens portretcliënteel over.
De verwarring met Batoni is bovendien gedocumenteerd. Dorotheum verkocht in 2010 een portret van een heer dat lange tijd voor Batoni of zijn kring was gehouden. Een specialist identificeerde het uiteindelijk als werk van Maron. Het kreeg een estimate van €20.000–25.000 en realiseerde €57.255 inclusief opgeld.[10]
Het Il Ponte-portret hoeft dus geen Batoni te zijn om aanzienlijk interessanter te blijken dan de oorspronkelijke catalogus suggereerde. Een overtuigende toeschrijving aan Maron of een andere belangrijke Romeinse portrettist zou eveneens een fundamentele verandering betekenen.
En toch kan het gewoon conditie zijn
Il Ponte heeft nergens gepubliceerd dat het de maker van het schilderij opnieuw onderzoekt. Het enige harde feit is dat lot 64 is teruggetrokken “for inspection” en dat het schilderij gebreken en restauraties vertoont. Er kan onder een oude restauratie een probleem zijn ontdekt dat op de catalogusfoto niet zichtbaar is. Evenmin kunnen provenance-, eigendoms- of dateringsvragen worden uitgesloten.
Maar de volgorde blijft opmerkelijk. Dat suggereert ten minste dat er na de eerste catalogisering een vraag is ontstaan die het huis belangrijk genoeg acht om de verkoop te stoppen. En juist daar wordt de kwaliteit van het portret relevant. Dit is geen doek waarvan de enige aantrekkingskracht een beroemde naam zou zijn. Het heeft zelf voldoende redenen. De compositie, het formaat en de schilderkundige behandeling brengen het dicht bij de Romeinse internationale portretkunst waarin Batoni de toonaangevende figuur was.
Het veilinghuis beschrijft Gerolamo Etro – A Love Affair als een selectie van schilderijen, meubels en kunstobjecten die gedurende meer dan vijftig jaar bijeen zijn gebracht.[2] Het gaat om een brede en sterk persoonlijke verzameling, niet om een zorgvuldig afgebakende collectie oude meesters waarin ieder schilderij al uitvoerig wetenschappelijk was onderzocht. Dat kan precies het soort omgeving zijn waarin een oud schilderij jarenlang onder een algemene naam kan blijven hangen.
Als Il Ponte het schilderij straks opnieuw publiceert met een specifiekere naam, Batoni, Maron, hun kring of iemand anders, dan was die kleine cataloguswijziging het eerste zichtbare teken dat een schilderij van een paar duizend euro toch het extra onderzoek waard is geweest.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of voor dit onderwerp?
Volgt u deze kunstenaar of bent u een werk tegengekomen waarover u meer wilt weten? Wij doen regelmatig onderzoek naar werken die op de markt verschijnen en wisselen graag van gedachten over kwaliteit, provenance, kunsthistorische context en eerdere verkoopresultaten. U kunt ons rechtstreeks bereiken via info@antonello.art.
Noten en bronnen
[1] Il Ponte Casa d’Aste, Gerolamo Etro – A Love Affair, Auction 794, Milaan, 22 september 2026, lot 64, Central Italian Master, 18th Century, Portrait of a Gentleman Holding a Letter, olieverf op doek, 127 × 94,5 cm, estimate €2.000–3.000; catalogusvermeldingen “With defects and restorations” en “LOT WITHDRAWN FOR INSPECTION”.
[2] Il Ponte Casa d’Aste, Gerolamo Etro – A Love Affair: Creativity Through the Memory of Objects, 2 september 2026; veiling 22–24 september 2026.
[3] Real Academia de Bellas Artes de San Fernando, inv. 0709, Pompeo Girolamo Batoni, Manuel de Roda, 1765, olieverf op doek, 99 × 75 cm.
[4] Museo Nacional del Prado, inv. P000048, Pompeo Batoni, George Legge, Viscount Lewisham, 1778, olieverf op doek, 127 × 100 cm.
[5] National Trust Collections, NT 1181071, Pompeo Girolamo Batoni, George Edward Henry Arthur Herbert, 2nd Earl of Powis, 1776–77, olieverf op doek, 134,6 × 96,5 cm.
[6] Sotheby’s, The Rafael Valls Sale Online, 8 april 2020, lot 57, Studio of Pompeo Girolamo Batoni, A portrait of a gentleman, estimate £6.000–8.000.
[7] Dorotheum, Imperial Court Memorabilia & Historical Objects, Wenen, 12 juni 2025, lot 20, Circle of Pompeo Batoni, Emperor Franz I Stephan, estimate €10.000–20.000; gerealiseerde prijs €13.000 inclusief premium.
[8] Sotheby’s, The Manny Davidson Collection: A Life in Treasures and Benevolence, 5 november 2025, lot 75, Pompeo Batoni, Portrait of the Rev. Thomas Kerrich (1748–1828), estimate €100.000–150.000.
[9] Christie’s, Old Master Paintings & Sculpture Online, 2020, Pompeo Batoni, Portrait of a gentleman, bust-length, in a plum coloured jacket and pink waistcoat.
[10] Dorotheum, Old Master Paintings, Wenen, 21 april 2010, lot 31, Anton von Maron, Portrait of a gentleman traditionally identified as Prince William Henry, Duke of Gloucester, estimate €20.000–25.000, gerealiseerde prijs €57.255 inclusief opgeld.
