Wie een schilderij van Roelant Savery onderzoekt, komt vrijwel onvermijdelijk uit bij Kurt J. Müllenmeisters kritische oeuvrecatalogus uit 1988 en het supplement van 1991. Maar recente veilingen laten zien waarom alleen het vinden van een nummer niet genoeg is. Sommige entries bevatten voorbehouden, andere zijn later gecorrigeerd, en ook schilderijen buiten de catalogus verschijnen op de markt. Juist daar begint de catalogue raisonné interessant te worden.

Een Savery met nummer 102, maar toch slechts ‘toegeschreven aan’

Op 15 september 2026 komt bij Artcurial in Parijs een relatief bescheiden schilderij onder de hamer: Scène de chasse dans un sous-bois de montagne, olieverf op een eiken paneel van 38 bij 50 centimeter. De schatting bedraagt €3.000–4.000. Op het eerste gezicht lijkt de literatuurvermelding geruststellend. Het schilderij staat immers in Kurt J. Müllenmeisters catalogue raisonné van Roelant Savery als nummer 102.

Maar Artcurial biedt het werk niet zonder voorbehoud aan als Savery. De catalogisering luidt “Attribué à Roelandt Savery”. Nog interessanter is de toelichting bij het Müllenmeister-nummer: volgens het veilinghuis zijn de provenance en afmetingen in de oeuvrecatalogus onjuist weergegeven en sprak Müllenmeister zelf reserves uit over de toeschrijving, met name vanwege de uitvoering van de dieren.[1]

Daarmee is dit kleine schilderij bijna een modelvoorbeeld van hoe een catalogue raisonné in de praktijk gelezen moet worden. Wie uitsluitend controleert óf een werk een nummer heeft, zou hier precies de belangrijkste informatie missen. De entry documenteert juist een kunsthistorische positie mét voorbehoud.

Het standaardwerk achter de markt

Voor het geschilderde oeuvre is het centrale referentiewerk nog altijd Kurt J. Müllenmeisters Roelant Savery. Kortrijk 1576–1639 Utrecht. Hofmaler Kaiser Rudolf II. in Prag. Die Gemälde mit kritischem Oeuvrekatalog, verschenen in 1988. Het omvangrijke boek telt 427 pagina’s en is expliciet gewijd aan de schilderijen.[2] In 1991 volgde het 87 pagina’s tellende Neues und Ergänzungen zum Oeuvreverzeichnis, Freren 1988.[3]

Dat een boek inmiddels ruim vijfendertig jaar oud is, betekent niet dat de markt het heeft verlaten. Integendeel. Veilinghuizen verwijzen bij belangrijke en minder belangrijke Savery’s nog steeds expliciet naar Müllenmeister.

Ook de recente wetenschap heeft geen nieuw gedrukt standaardwerk voor de schilderijen in de plaats gesteld. Het tegenwoordig aan Savery toegeschreven corpus wordt geschat op ongeveer 300 schilderijen en 250 tekeningen en er duiken bovendien nog altijd werken uit minder bekende collecties op de kunstmarkt op.[4] Dat laatste is essentieel. Müllenmeister is een standaardwerk, maar geen eindpunt.

Een nummer is geen authenticiteitscode

Nog scherper dan het komende Artcurial-kavel is een geval dat Sotheby’s in januari 2021 behandelde. Landscape with swans near a waterfall, een gesigneerd paneel van 31,4 bij 39,7 centimeter, werd geschat op $30.000–50.000, destijds ongeveer €25.000–41.000. In de literatuur stond: Müllenmeister 1988, pagina 263, no. 143A.

Daarachter kwam echter de beslissende toevoeging. Sotheby’s vermeldde dat Müllenmeister het schilderij met voorbehoud had opgenomen omdat hij over onvoldoende foto’s en informatie beschikte.[5]

Juist dit soort formuleringen maakt duidelijk waarom een catalogue-raisonné-entry niet gereduceerd kan worden tot “staat erin” of “staat er niet in”. De kwaliteit van de oorspronkelijke documentatie doet ertoe. Heeft de samensteller het schilderij fysiek onderzocht? Waren er alleen oude zwart-witfoto’s? Was de provenance bekend? Zijn afmetingen en signatuur gecontroleerd?

Bij een andere Savery kunnen we zelfs zien hoe zo’n onderzoek in de tijd veranderde.

Lempertz verkocht in november 2018 Landscape with a Tower and Bridge with Waterbirds in the Foreground, gesigneerd en 1625 gedateerd, voor €322.400 inclusief opgeld tegen een schatting van €180.000–200.000. Het grote doek, 68,5 bij 99,5 centimeter, staat bij Müllenmeister als no. 162.[6] Lempertz meldde dat Müllenmeister het schilderij voor zijn catalogus uit 1988 had beoordeeld op basis van foto’s.

Van hoofddeel naar supplement

Ook de nummering verdient aandacht. In de markt komen zowel gewone nummers als nummers met een A-suffix voor. Wie die codes zonder meer als één eenvoudige chronologische reeks leest, loopt snel vast. Een goed voorbeeld is Landscape with ruins and a variety of birds, een gesigneerd en vermoedelijk 1614 gedateerd paneel. Sotheby’s verwees niet naar het hoofddeel van 1988, maar expliciet naar Müllenmeisters supplement van 1991.

Ruim dertig jaar na publicatie wordt het supplement nog steeds letterlijk als literatuurreferentie gebruikt. En Sotheby’s deed meer dan nummer 235A overschrijven. Het veilinghuis signaleerde dat een vergelijkbare compositie in de catalogus van 1988 door Müllenmeister was verbonden met een werk in het Kunsthistorisches Museum in Wenen, terwijl het volgens Sotheby’s in werkelijkheid om een ander schilderij gaat.[7]

Daar zien we de catalogue raisonné functioneren zoals een kritisch standaardwerk hoort te functioneren: niet als onaantastbare eindtekst, maar als uitgangspunt dat door later onderzoek kan worden gecorrigeerd.

Wat de catalogus over schaarste kan vertellen

De grootste fout zou zijn om Müllenmeister alleen te gebruiken voor authenticiteitsvragen. De catalogus wordt veel interessanter wanneer we een schilderij binnen een deel van Savery’s oeuvre proberen te plaatsen. Neem de bloemstillevens.

Op 8 juni 2021 verkocht Dorotheum in Wenen Mixed flowers in a glass vase with a lizard nearby, een gesigneerd schilderij op koper van slechts 31 bij 24,5 centimeter. Müllenmeister publiceerde het als no. 292, dateerde het rond 1612 en reproduceerde het in zijn boek. De schatting bedroeg €200.000–300.000; de gerealiseerde koopprijs was €247.300 inclusief opgeld.[8]

Dorotheum omschreef het werk als één van slechts 25 bekende authentieke bloemstillevens van Savery. Het plaatst het koper binnen een betrekkelijk klein en zeer herkenbaar onderdeel van Savery’s productie.[8]

Het verschil tussen €13.000 en €322.000

Artcurial verkocht in maart 2025 Taureaux, perroquet et autres animaux dans un paysage rocheux, een klein eiken paneel van 23,5 bij 26,5 centimeter, voor €13.120 tegen een schatting van €10.000–15.000. Het werk stond in Müllenmeister als no. 116, was volgens een oud etiket in 1954 in Gent tentoongesteld en had een Belgische provenance die terugliep tot de collectie De Heuvel.[9]

Het had dus precies de dingen die een oppervlakkige checklist aantrekkelijk maken: een catalogue-raisonné-nummer, oude provenance, tentoonstellingshistorie. Toch bevond de marktwaardering zich in een totaal andere orde dan die van het bloemstilleven of het grote vogelparadijs dat Lempertz in 2018 voor €322.400 verkocht.

Dat verschil is analytisch veelzeggender dan het hoogste veilingbedrag op zichzelf. Een Müllenmeister-nummer egaliseert het oeuvre niet. Formaat, beeldtype, ambitie, staat, datering, compositie en kwaliteit blijven onderscheid maken.

Een recente Sotheby’s-catalogisering maakt die differentiatie nog concreter. In december 2025 bood het huis een cirkelvormig paneeltje met Geese preening on a bank by a marsh, frogs in the foreground, swans beyond aan met een schatting van £20.000–30.000. Müllenmeister no. 141 dateert het volgens Sotheby’s rond 1604 en beschouwt het als pendant van een eveneens rond schilderijtje met een koe, dat in maart 2021 bij Koller voor CHF 128.400 werd verkocht.[10]

En als een schilderij helemaal niet in Müllenmeister staat?

Ook daar wordt het interessant.

In november 2022 verkocht Lempertz een Forest Landscape with Deer and a Cow, olieverf op paneel van 42,5 bij 47,3 centimeter. Het huis catalogiseerde het als Roelant Savery, schatte het op €10.000–15.000 en verkocht het voor €11.970 inclusief opgeld. Onder de literatuur stond echter expliciet dat het werk niet in Müllenmeisters catalogue raisonné voorkomt.[11]

Daaruit mag niet worden geconcludeerd dat een ontbrekend werk daarmee alsnog “authentiek” is verklaard. Maar het voorbeeld toont wel waarom afwezigheid uit een gedrukte catalogus niet hetzelfde is als een zelfstandig authenticiteitsoordeel. Een werk kan ten tijde van publicatie onbekend zijn geweest. Het kan in een niet behandelde categorie vallen. Er kan nieuwe informatie zijn verschenen. Of latere specialisten kunnen anders oordelen dan de auteur van een eerdere catalogus.

Een boek uit 1988 kan gezaghebbend zijn zonder de toekomst te hebben afgesloten.

Hoe veilinghuizen Müllenmeister werkelijk gebruiken

Wanneer we de recente catalogi naast elkaar leggen, valt vooral op hoe verschillend één en hetzelfde standaardwerk kan functioneren.

Soms is Müllenmeister een korte literatuurregel: auteur, pagina, nummer. Soms bepaalt de entry de datering. Soms verschaft zij een oorspronkelijke titel. Soms onthult zij dat twee schilderijen als pendanten zijn beschouwd. En in de interessantste gevallen wordt juist vastgelegd dat Müllenmeister een reserve maakte, slechts foto’s kende of gegevens gebruikte die later onjuist bleken.

Wat ons bij Savery vooral opvalt, is daarom niet alleen hoe vaak veilinghuizen naar dezelfde publicatie verwijzen. Belangrijker is hoe serieus zij de inhoud achter het nummer soms nemen. Een scherpe catalogisering luidt niet eenvoudig: “Müllenmeister no. 102.”

Zij legt uit dat no. 102 een foutieve provenance bevat en dat de auteur aarzelde over de dieren. Zij vermeldt bij no. 143A dat de opname wegens gebrekkig fotografisch materiaal voorwaardelijk was. En bij no. 235A corrigeert zij een identificatie met een Weens museumstuk. Dat zijn precies de details die een catalogue raisonné van een lijst nummers in een onderzoeksinstrument veranderen.

Wat moet een verzamelaar dan controleren?

Bij een Savery begint de serieuze controle dus niet bij de vraag of ergens “Müllenmeister” in een veilingcatalogus staat. Eerst moet worden vastgesteld welke publicatie wordt bedoeld: het hoofdwerk van 1988 of het supplement van 1991. Daarna moet het exacte nummer worden gekoppeld aan titel, medium, afmetingen, signatuur en eventuele afbeelding. Vervolgens is de vraag of de entry opmerkingen of reserves bevat en op welke documentatie zij berust. Oude provenance verdient vergelijking met latere bronnen; hetzelfde geldt voor afmetingen en museumidentificaties.

Het nummer is kortom een beginpunt, geen conclusie.

Het schilderij achter het nummer

Maar de recente markt laat ook zien waarom het gevaarlijk is om de autoriteit van een catalogue raisonné te verwarren met een eenvoudig certificeringssysteem. Nummer 102 kan naast een toeschrijving met voorbehoud staan. Nummer 143A kan gebaseerd zijn op onvoldoende foto’s. Nummer 162 kan na publicatie alsnog fysiek door de auteur zijn onderzocht. En een schilderij zonder nummer kan desondanks als Savery op een veiling verschijnen.

Müllenmeisters werk is meer dan drie decennia na publicatie nog steeds de gemeenschappelijke referentietaal voor de schilderijen van Roelant Savery. Dat alleen al maakt het boek onmisbaar voor wie met zijn oeuvre werkt.

Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of voor dit onderwerp?

Volgt u deze kunstenaar of bent u een werk tegengekomen waarover u meer wilt weten? Wij doen regelmatig onderzoek naar werken die op de markt verschijnen en wisselen graag van gedachten over kwaliteit, provenance, kunsthistorische context en eerdere verkoopresultaten. U kunt ons rechtstreeks bereiken via info@antonello.art.

Noten en bronnen

[1] Artcurial, Maîtres anciens & du XIXe siècle, Parijs, 15 september 2026, lot 151, “Attribué à Roelandt Savery, Scène de chasse dans un sous-bois de montagne”; literatuur: Kurt J. Müllenmeister, 1988, p. 243, no. 102.

[2] Kurt J. Müllenmeister, Roelant Savery. Kortrijk 1576–1639 Utrecht. Hofmaler Kaiser Rudolf II. in Prag. Die Gemälde mit kritischem Oeuvrekatalog, Freren: Luca Verlag, 1988.

[3] Kurt J. Müllenmeister, Neues und Ergänzungen zum Oeuvreverzeichnis, Freren 1988, 1991.

[4] Olga Kotková, “Roelant Savery’s Wondrous World”, The Burlington Magazine, vol. 166, no. 1454, mei 2024. De recensie noemt circa 300 schilderijen en 250 tekeningen die momenteel aan Savery worden toegeschreven en signaleert dat werken uit minder bekende verzamelingen blijven opduiken.

[5] Sotheby’s, Master Paintings Part II, 30 januari 2021, lot 519, Roelandt Savery, Landscape with swans near a waterfall, estimate $30.000–50.000; Müllenmeister 1988, p. 263, no. 143A, door Sotheby’s omschreven als met reserve opgenomen wegens onvoldoende foto’s en informatie.

[6] Lempertz, veiling 1118, Keulen, 17 november 2018, lot 1533, Roelant Savery, Landscape with a Tower and Bridge with Waterbirds in the Foreground, estimate €180.000–200.000; resultaat €322.400 incl. opgeld; Müllenmeister 1988, p. 271, no. 162.

[7] Sotheby’s, Old Masters Day Sale, Londen, 8 december 2022, lot 423, en Old Master Paintings Day Auction, Londen, 7 december 2023, lot 28, Roelandt Savery, Landscape with ruins and a variety of birds; Müllenmeister 1991, pp. 63–64, no. 235A. Estimates respectievelijk £80.000–120.000 en £40.000–60.000.

[8] Dorotheum, Old Master Paintings I, Wenen, 8 juni 2021, lot 26, Roelant Savery, Mixed flowers in a glass vase with a lizard nearby, estimate €200.000–300.000; koopprijs €247.300 incl. buyer’s premium; Müllenmeister 1988, p. 341, no. 292.

[9] Artcurial, Maîtres anciens & du XIXe siècle, Parijs, 27 maart 2025, lot 219, Roelandt Savery, Taureaux, perroquet et autres animaux dans un paysage rocheux, estimate €10.000–15.000; verkocht €13.120; Müllenmeister 1988, p. 251, no. 116.

[10] Sotheby’s, Old Master Paintings Day Auction, Londen, 4 december 2025, lot 120, Roelandt Savery, Geese preening on a bank by a marsh, frogs in the foreground, swans beyond, estimate £20.000–30.000; Müllenmeister 1988, no. 141.

[11] Lempertz, veiling 1209, Keulen, 19 november 2022, lot 1517, Roelant Savery, Forest Landscape with Deer and a Cow, estimate €10.000–15.000; resultaat €11.970 incl. opgeld.