De eerste sneak preview voor de septemberveiling van Hampel laat nog geen veiling zien die door één onmiskenbaar topstuk wordt gedomineerd. Verschillende schilderijen waren bovendien relatief recent op de markt. Toch zitten er tussen de oude bekenden enkele stukken die nader onderzoek ruimschoots belonen: een fijne Jan van Kessel, een complete spreekwoordenwereld naar Bruegel, een Willem Kalf naar Berlijns voorbeeld en een klein portret dat vrijwel letterlijk teruggaat op een tekening die ooit met Sofonisba Anguissola werd verbonden.

Twee grote zwarte vogels staan rond een vuurtje terwijl onder hun poten salamanders kruipen; een ervan wordt boven de vlammen gehouden. Het is een vreemd beeld. En juist daarom misschien wel een van de schilderijen uit deze eerste septemberselectie waarbij we het langst blijven hangen.

Het Van Kessel-koper heeft bovendien een behoorlijke geschiedenis. De provenance voert terug tot de collectie van Paul Delaroff in Sint-Petersburg in 1914, vervolgens via Sotheby’s Londen in 1976 en 1981 en de Belgische markt in de jaren negentig. Klaus Ertz en Christa Nitze-Ertz noemen in hun oeuvreonderzoek drie versies van deze merkwaardige voorstelling. Eén verwante versie maakte deel uit van een grotere reeks met dieren die in 1996 bij Christie’s in Londen verscheen als circle of Jan van Kessel I.[1]

De salamander werd vroeger nauw met vuur verbonden. Hij gold volgens uiteenlopende tradities als een dier dat de vlammen kon verdragen en passie of afgunst symboliseren. Ertz plaatste het tafereel voorzichtig in een allegorische sfeer van goed en kwaad.[1] Dat maakt dit een van de sterkere stukken uit de preview. Het is een klein schilderij met verrassend veel vragen.

Op 27 maart 2026 verkocht Koller Jan van Kessel the Elder’s The Fable of the Fox Invited to Dinner by the Heron, een gesigneerd koper van slechts 19,1 × 25,2 centimeter, voor CHF 75.000 inclusief opgeld, circa €77.000 ($89.000), tegen een estimate van slechts CHF 10.000–15.000. Een vergelijkbaar wonderlijk werkje en een mogelijke voorbode voor het lot van dit salamander schilderij.[2]

Bruegels spreekwoorden: kopiëren wordt hier ingewikkeld

Een van de prettigste verrassingen is misschien de grote dorpsscène naar The Dutch Proverbs. Op de volledige afbeelding is goed te zien dat we niet naar een vrije Bruegeliaanse fantasie kijken. De schilder heeft een aanzienlijk deel van de beroemde spreekwoordencompositie overgenomen: huizen, waterlopen, toren, herberg en tientallen figuren die zich bezighouden met op het eerste gezicht absurde activiteiten.

Het prototype is Pieter Bruegel the Elder’s The Dutch Proverbs uit 1559 in de Gemäldegalerie in Berlijn. De compositie brengt meer dan honderd spreekwoorden en gezegden bijeen in één fictief dorp en is uiteindelijk minder een verzameling woordgrappen dan een catalogus van menselijke dwaasheid.[3] Pieter Brueghel the Younger herhaalde de compositie verschillende keren. Klaus Ertz registreerde negen versies en geen daarvan is volkomen identiek aan het Berlijnse prototype.[4]

Pickenoy, maar voorlopig in zijn kring

Het vrouwenportret uit 1631 bevindt zich in een vergelijkbaar gebied. De circa 122 bij 90 centimeter grote vrouw verschijnt vrijwel geheel in zwart. Tegen de lege, donkere achtergrond worden vooral haar gezicht, de grote witte plooikraag, haar kap, manchetten en handen belangrijk. In de ene hand houdt zij handschoenen; aan haar vingers zitten meerdere ringen.

Het portrettype sluit overtuigend aan bij de Amsterdamse wereld van Nicolaes Eliasz. Pickenoy, een van de belangrijkste portretschilders van de stad vóór en naast de opkomst van Rembrandt. Pickenoy schilderde juist de bestuurlijke en commerciële elite van Amsterdam, vaak in monumentale formaten en met dezelfde spanning tussen streng zwart kostuum en zorgvuldig weergegeven witte kragen, kant en accessoires.[5]

Willem Kalf via de Gemäldegalerie

Het donkere stilleven met porseleinen doos, glazen, citrusvruchten en zilverwerk stelt een ander soort vraag. Hier is het prototype namelijk exact herkenbaar. Het schilderij is een kopie naar Willem Kalfs Still Life with a Chinese Porcelain Box uit 1662, tegenwoordig in de Gemäldegalerie in Berlijn. Het origineel meet ongeveer 67 bij 54,7 centimeter en bevindt zich sinds 1899 in de Berlijnse collectie.[6]

De compositie is vrijwel letterlijk gevolgd. Links en rechts staan de hoge glazen, centraal de lichtblauwe Chinese porseleinen doos; daarvoor liggen een sinaasappel en een doorgesneden citroen waarvan de schil naar beneden kronkelt. Een klein mes met glinsterend heft en het donkere textiel maken de voorgrond compleet.

Bij Kalf zit de kracht juist niet in de hoeveelheid kostbare objecten. De schilder bouwt zijn stillevens op uit een beperkt aantal zorgvuldig gekozen voorwerpen en laat enkele felle lichtreflecties voldoende zijn om glas, metaal, porselein, fruit en textiel elk een ander oppervlak te geven. Het streven was de schilderkunstige werking van licht op die materialen.[6]

Een jongen, een schilderij en een tekening

Nog subtieler is het kleine jongensportret. De geschilderde jongen is precies naar een tekening vervaardigd. Hoofd en schouders draaien in dezelfde hoek. De schedelcontour, de plaatsing van ogen, neus en mond en zelfs het kleine opstaande kraagje zijn vrijwel letterlijk gevolgd. De schilder voegt kleur en materiaal toe, een grijsgroene achtergrond en donkere kleding toe. Het wordt met een klein getekende portret van Sofonisba Anguissola in verband gebracht met een vroegere herkomst uit de verzameling van de Earl of Plymouth op Oakly Park. Juist bij Anguissola is de toeschrijvingsproblematiek de afgelopen jaren opnieuw onderwerp van onderzoek geworden.[7][8]

Een degelijk middenveld

Daarachter komt een bredere groep die minder om grote namen draait. Een aantal van deze schilderijen is echter zeer recent op de markt geweest. Daardoor behoort het eerder tot de categorie herpositionering dan tot die van een vers opgedoken oude meester. Voor verzamelaars kan juist een goed gedateerd, gesigneerd of iconografisch ongebruikelijk werk in het middensegment veel aantrekkelijker zijn dan een schilderij met een grote naam en drie voorbehouden ervoor.

Verder wijzen de eerste beelden in de richting van havengezichten, berglandschappen en Italianiserende scènes die de breedte van een traditionele old-mastersale goed invullen. Hetzelfde geldt voor een zestiende-eeuws Last Supper met Antwerpse trekken en een paar religieuze voorstellingen waarvoor de precieze hand voorlopig beter open kan blijven.

Relatief veel schilderijen zijn óf kort geleden al openbaar aangeboden, ontlenen een belangrijk deel van hun kunsthistorische betekenis aan een beroemd prototype, of bevinden zich in het gebied van een veranderende of voorzichtige toeschrijving. Dat geeft deze eerste groep een ander karakter dan een klassieke highlightsselectie met enkele nieuwe, zeldzame ankerlots. Misschien is dat uiteindelijk de beste manier om deze preview te lezen: niet als een parade van topstukken, maar als een eerste groep vol herkenning en een paar echte curiositeiten.

Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of voor dit onderwerp?

Volgt u deze kunstenaar of bent u een werk tegengekomen waarover u meer wilt weten? Wij doen regelmatig onderzoek naar werken die op de markt verschijnen en wisselen graag van gedachten over kwaliteit, provenance, kunsthistorische context en eerdere verkoopresultaten. U kunt ons rechtstreeks bereiken via info@antonello.art.

Noten en bronnen

[1] Bernaerts Auctioneers, Antwerpen, 3 oktober 2023, “to be attributed to Jan I van Kessel (1626–1679)”, Two Black Birds Holding Salamanders above a Fire, ca. 1660–70, olieverf op koper; estimate €5.000–6.000. De catalogisering vermeldt provenance vanaf Paul Delaroff, RKD Images nr. 42228 en drie versies volgens Klaus en Christa Nitze-Ertz.

[2] Koller Auktionen, Old Master Paintings (A216), Zürich, 27 maart 2026, lot 3048, Jan van Kessel the Elder, The Fable of the Fox Invited to Dinner by the Heron, olieverf op koper, 19,1 × 25,2 cm, gesigneerd J. v. Kessel. f. Estimate CHF 10.000–15.000; verkocht voor CHF 75.000 inclusief opgeld. Een vergelijkbare versie bevindt zich in de Staatsgalerie Stuttgart, inv. nr. 2231.

[3] Pieter Bruegel the Elder, The Dutch Proverbs, 1559, Gemäldegalerie, Staatliche Museen zu Berlin.

[4] Christie’s, Pieter Brueghel the Younger, The Netherlandish Proverbs; bespreking van de negen door Klaus Ertz geregistreerde autograph-versies.

[5] Christie’s, Old Masters Evening Sale, Londen, 15 december 2020, Nicolaes Eliasz. Pickenoy, pendantportretten uit 1636; catalogusessay over Pickenoys positie binnen het Amsterdamse portretmilieu.

[6] Staatliche Museen zu Berlin, Gemäldegalerie, Willem Kalf, Still Life with a Chinese Porcelain Box, 1662, inv. 948F, circa 67 × 54,7 cm.

[7] National Gallery of Art, Michael Cole, “Sofonisba Anguissola: Recent Discoveries and Debates”, Sydney J. Freedberg Lecture on Italian Art, 17 januari 2024.

[8] De historische verwijzing van de aan het jongensportret gerelateerde tekening naar Sofonisba Anguissola, de Earl of Plymouth en Oakly Park is afkomstig uit de RKD documentatie, nr. 1445882.

De septemberveiling vindt plaats op 24 september 2026. Hampel presenteert de nu getoonde werken als New Arrivals/New Objects voor de komende veilingen.