Schilderijen van Herri met de Bles behoren tot een markt waarin zeer verschillende prijzen worden betaald. In april 2025 bracht een pas herontdekt landschap bij Dorotheum €350.000 op, tegen een schatting van €80.000–120.000. Een jaar later realiseerde een Calvariepaneel bij hetzelfde veilinghuis €180.000.
Op 29 april 2025 verscheen Landscape with the Vision of the Apocalypse of Saint John on Patmos, een paneel van slechts 35,5 bij 55 centimeter. Het werk was niet eerder gepubliceerd. Een Bles-specialist bevestigde de toeschrijving en het bleek een belangrijke nieuwe toevoeging aan het bekende oeuvre. De schatting bedroeg €80.000–120.000. De uiteindelijke prijs was €350.000.[1]
Dat resultaat is interessant, omdat kennelijk vooral de combinatie van kwaliteit, zeldzaamheid, een aantrekkelijke compositie en de betekenis die aan de ontdekking werd toegekend zwaar woog. Het schilderij viel binnen de bekende varianten van dit onderwerp op door zijn complexiteit en verfijning.[1] Dat is voor de markt relevant. Bij een kunstenaar van wie composities in verschillende versies en varianten kunnen voorkomen, is niet alleen het onderwerp belangrijk, maar ook de kwaliteit van een specifieke uitvoering binnen die groep.
Op 28 april 2026 verkocht Dorotheum Christ on the Road to Calvary, olie op paneel, 32 bij 44 centimeter. Een expert had de toeschrijving na bestudering onderschreven en er waren resultaten van technisch onderzoek. Het werk had een schatting van €180.000–220.000 en realiseerde €180.000 inclusief opgeld.[2]
Specialistische bevestiging en technisch onderzoek kunnen onzekerheid rond een schilderij verminderen, maar creëren niet vanzelf een hogere veilingprijs. Ook voorstelling, zeldzaamheid, kwaliteit, conditie, provenance en de concurrentie tussen bieders op het moment van verkoop blijven bepalend. Meer documentatie betekent dus niet automatisch een hogere prijs, maar kan wel van groot belang zijn om een schilderij overtuigend binnen het oeuvre te plaatsen.
De uil als signatuur is beroemd, maar geen bewijs van authenticiteit
Over Herri met de Bles weten we erg weinig. Tegenwoordig wordt doorgaans aangenomen dat hij dezelfde kunstenaar was als de “Herry de Patenir” die in 1535 in het Antwerpse Sint-Lucasgilde werd geregistreerd. Een vaak veronderstelde familieband met Joachim Patinir is daarentegen niet bewezen.
Dat bemoeilijkt een chronologische ordening van het oeuvre. Het grote aantal aan Bles verbonden werken kwam waarschijnlijk deels door ateliermedewerkers en andere handen tot stand. Daarom is een eenvoudige vergelijking tussen schilderijen riskant.[3]
Kenners spreken vaak over de uil. In Italië werd de kunstenaar Il Civetta, “de uil”, genoemd. Karel van Mander vertelde dat Bles het vogeltje in zijn landschappen verborg en dat toeschouwers ernaar zochten. De uil verschijnt inderdaad in verschillende schilderijen die met hem in verband worden gebracht. Maar het motief komt ook bij andere landschapsschilders voor. Een uil maakt een landschap dus nog niet tot een Herri met de Bles.
Dat is ook commercieel een belangrijk onderscheid. Op de markt bestaan grote verschillen tussen een werk dat volledig aan Herri met de Bles wordt toegeschreven, een werk uit zijn atelier of omgeving en een schilderij dat slechts met zijn naam in verband is gebracht. Een oude toeschrijving of een uilmotief kan aanleiding zijn voor verder onderzoek.
Het wereldlandschap verklaart waarom goede werken zo aantrekkelijk zijn
Bles behoort tot de belangrijkste vertegenwoordigers van het zestiende-eeuwse wereldlandschap. Een denkbeeldig panorama waarin bergen, rotsformaties, rivieren, steden, bossen en verre horizonten vanuit een hoog gezichtspunt tot één wereld worden samengevoegd. Religieuze gebeurtenissen zijn daarin verrassend klein en lijken soms bijna een aanleiding om een veel omvangrijker landschap te schilderen.[4]
Het oog beweegt van rots naar stad, van figuur naar rivier, van architectuur naar een bijna verdwijnend motief in de verte. Dat maakt sterke werken niet alleen decoratief aantrekkelijk, maar ook complex. Die complexiteit is ook relevant wanneer verschillende versies van eenzelfde voorstelling worden vergeleken.
In het atelier konden motieven, rotsformaties, gebouwen en figuurgroepen opnieuw worden gebruikt. Het bestaan van meerdere verwante composities betekent daarom niet dat iedere uitvoering dezelfde status heeft. Juist verschillen in uitwerking, ruimtelijkheid, atmosferisch perspectief en detaillering kunnen belangrijk worden wanneer twee op het eerste gezicht vergelijkbare werken naast elkaar worden gelegd.
Welke soorten schilderijen zijn binnen het oeuvre te onderscheiden?
Hoewel vrijwel het gehele geschilderde oeuvre van Herri met de Bles door het landschap wordt gedomineerd, zijn daarbinnen verschillende typen voorstellingen te onderscheiden. Het landschap blijft doorgaans de hoofdrol spelen, terwijl het Bijbelse, historische of alledaagse verhaal zich als een kleinere scène in die omgeving afspeelt.
Een belangrijke groep bestaat uit religieuze reis- en processielandschappen. De verplaatsing van de figuren door het landschap geeft Bles de mogelijkheid om wegen, bruggen, steden, rotsen en verre horizonten met elkaar te verbinden. Het religieuze verhaal en het landschap versterken elkaar daardoor: de tocht van de personages wordt tegelijk een tocht voor het oog van de beschouwer.
Daarnaast bestaan er rivier-, kust- en maritieme landschappen. Rivierarmen, havens, schepen, rotsachtige kusten en verre zeegezichten structureren deze schilderijen en bieden ruimte voor sterke atmosferische overgangen van bruine en groene voorgrondtonen naar koelere blauwen in de verte.
Water is daarbij meer dan alleen achtergrond. Rivieren en kustlijnen leiden het oog diep het schilderij in, verbinden verschillende zones van de compositie en versterken de indruk dat de beschouwer over een enorme wereld uitkijkt. De Bijbelse geschiedenis wordt opgenomen in een wereld vol bomen, water, dieren en minutieuze details. Het schilderij functioneert daardoor bijna als een complete wereld in het klein. De kijker kan het landschap langzaam ontleden en telkens nieuwe scènes ontdekken.
Weer anders zijn de landschappen waarin arbeid en menselijke bedrijvigheid centraal staan. Mijnwerkers, arbeiders, ovens, werktuigen, waterwerken, transport en gebouwen zijn dan opgenomen in een groot rotsachtig landschap. Het onderwerp is uitzonderlijk omdat menselijke arbeid hier veel meer is dan een klein Bijbels motief dat het landschap van een verhaal voorziet.
Dat maakt dit soort schilderijen bijzonder interessant binnen Bles’ oeuvre. Ze laten zien dat zijn landschappen niet uitsluitend religieuze voldoening boden. Ze konden ook techniek, arbeid en economische activiteit zichtbaar maken. De menselijke figuren blijven klein tegenover de natuur, maar hun activiteiten zijn overal in het landschap aanwezig.
Een veel zeldzamere categorie wordt gevormd door historische landschappen. Een leger, stad en historische gebeurtenis nemen hier de plaats in van de kleine religieuze vertelling. Ook het formaat onderscheidt het werk van veel kleinere panelen. Juist de combinatie van historisch onderwerp, schaal en narratieve complexiteit maakt duidelijk waarom een dergelijk schilderij op de markt niet eenvoudig met een doorsnee Calvarie- of rivierlandschap kan worden vergeleken.
Binnen de religieuze schilderijen bestaan bovendien verschillende manieren waarop verhaal en landschap zich tot elkaar verhouden. Soms moet de beschouwer een kleine Bijbelse gebeurtenis letterlijk ontdekken in een immense omgeving; in andere werken zijn de figuren en het verhaal duidelijker aanwezig. Niet ieder schilderij van Bles is simpelweg een landschap met kleine figuren.
Ook moet rekening worden gehouden met varianten en atelierproductie. In verschillende voorstellingen keren steden, rotspartijen, bomen, dieren, havens en andere motieven terug. Twee schilderijen kunnen daardoor qua opbouw sterk op elkaar lijken en toch aanzienlijk verschillen in detaillering, inventiviteit en kwaliteit van uitvoering.
Voor de kunstmarkt is juist dat laatste belangrijk. Binnen hetzelfde voorstellingstype kunnen originele compositie, uitvoering, kwaliteit, provenance, toeschrijving en atelierstatus grote verschillen veroorzaken.
Technisch onderzoek kan bij Bles meer betekenen dan bij veel andere kunstenaars
Omdat documentatie en vaste dateringen zo schaars zijn, krijgt technisch onderzoek binnen het oeuvre uitzonderlijk gewicht. Infraroodreflectografie kan bijvoorbeeld een ondertekening zichtbaar maken en daarmee informatie geven over de manier waarop een compositie werd voorbereid en tijdens het schilderen veranderde. Dergelijke gegevens kunnen helpen bij het onderscheiden van originele composities, kopieën, volgers en atelierpraktijken.
Wanneer meerdere versies van een compositie bestaan, kan informatie over ondertekening, houtsoort, pigmenten en schilderopbouw mede bepalen hoe overtuigend een werk binnen het oeuvre kan worden geplaatst.
Een zestiende-eeuws paneel, historisch passend pigment of een ondertekening bewijst op zichzelf geen auteurschap. De betekenis ontstaat pas wanneer technische bevindingen worden vergeleken met schilderijen, ondertekeningen en werkmethoden die kunsthistorisch overtuigend met Bles en zijn atelier in verband zijn gebracht.
Techniek en connoisseurship vullen elkaar hier dus aan. Een overtuigende beoordeling ontstaat uit meerdere lagen. Wat is er zichtbaar op het oppervlak, wat bevindt zich daaronder, hoe is het paneel vervaardigd, hoe verhoudt de compositie zich tot andere versies en wat vertelt de gedocumenteerde geschiedenis van het schilderij?
Recente veilingresultaten en grote verschillen
In april 2017 werd On the Way to Mount Calvary verkocht, een schilderij van olie op paneel van 31 bij 47 centimeter. Het werk had een lange provenance en was opgenomen in literatuur van onder anderen Max Friedländer. De schatting was €20.000–30.000, de aankoopprijs bedroeg €25.000 inclusief opgeld.[5]
Sterke schilderijen konden ook eerder al meerdere honderdduizenden opbrengen. Prijzen lopen verder uiteen aan de bovenkant van de markt. A siege at Thérouanne, with an army led by Charles V encamped below the city werd in 2009 bij Christie’s geveild. Het paneel meet 118 bij 181 centimeter en werd voor meer dan een miljoen pond verkocht.[3]
Voor een eigenaar met een klein religieus landschap is dat nauwelijks bruikbaar als vergelijking. Het werk geldt als uitzonderlijk binnen het oeuvre. Het is ongewoon groot, het onderwerp is historisch in plaats van overwegend religieus en de compositie bevat een enorme hoeveelheid verhalende details.[3]
Wat lijkt de waarde van een Herri met de Bles werkelijk te bepalen?
Allereerst gaat het om de kwaliteit van de toeschrijving. Een werk dat alleen traditioneel op naam van Bles staat, bevindt zich in een andere categorie dan een schilderij dat door een specialist is onderzocht en in relatie tot andere werken is geplaatst. Daarna volgen kwaliteit en betekenis van de compositie. Een ongepubliceerde ontdekking kan een ander marktprofiel hebben dan de zoveelste versie van een vaker voorkomende compositie.
Wanneer een voorstelling in verschillende versies bestaat, is het relevant of een schilderij nieuwe elementen bevat, bijzonder verfijnd is uitgevoerd of juist sterk afhankelijk lijkt van een bekend model. Ook provenance en literatuur zijn relevant. Een lange oude herkomst, vermelding in gespecialiseerde literatuur of aanwezigheid in historische collecties kan helpen een werk steviger in het oeuvre te verankeren.
Technische kenmerken vormen een volgende laag. Pigmenten, ondertekening, wijzigingen tijdens het schilderen en de verhouding tussen originele verf en latere restauraties kunnen van groot belang zijn. Daarnaast speelt conditie mee. Bij dun geschilderde landschappen kan slijtage juist de transparante verflagen en atmosferische overgangen aantasten die een sterke Bles zo aantrekkelijk maken.
Een uil, een oud etiket, een imposante voorstelling of een vergelijkbaar formaat kan een onderzoeksvraag opleveren. Eerst moet duidelijk worden wat het schilderij kunsthistorisch eigenlijk is. Pas daarna worden veilingvergelijkingen betekenisvol. Bij Herri met de Bles wordt niet simpelweg voor een naam betaald. De overtuigingskracht van het individuele schilderij bepaalt de markt.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of voor dit onderwerp?
Volgt u deze kunstenaar of bent u een werk tegengekomen waarover u meer wilt weten? Wij doen regelmatig onderzoek naar werken die op de markt verschijnen en wisselen graag van gedachten over kwaliteit, provenance, kunsthistorische context en eerdere verkoopresultaten. U kunt ons rechtstreeks bereiken via info@antonello.art.
Voetnoten en bronnen
[1] Dorotheum, Wenen, Old Masters, 29 april 2025, lot 9, Herri met de Bles, Landscape with the Vision of the Apocalypse of Saint John on Patmos, olie op paneel, 35,5 × 55 cm. Schatting €80.000–120.000; gerealiseerde prijs €351.000.
[2] Dorotheum, Wenen, Old Master Paintings, 28 april 2026, lot 23, Herri met de Bles, Christ on the Road to Calvary, olie op paneel, 32 × 44 cm. Schatting €180.000–220.000; gerealiseerde prijs €182.000.
[3] Christie’s, Londen, 8 december 2009, lot 4, Herri met de Bles, A siege at Thérouanne, with an army led by Charles V encamped below the city, olie op paneel, 118,1 × 181 cm.
[4] Princeton University Art Museum, Herri met de Bles, The Road to Calvary, ca. 1535, olie op paneel, 82,2 × 114,3 cm. Het museum beschrijft het schilderij als een voorbeeld van het wereldlandschap, waarin de religieuze voorstelling ondergeschikt raakt aan het omvangrijke landschap.
[5] Dorotheum, Wenen, Old Master Paintings, 25 april 2017, lot 19, Herri met de Bles, On the Way to Mount Calvary, olie op paneel, 31 × 47 cm. Schatting €20.000–30.000; aankoopprijs €25.000 inclusief opgeld.
[6] Sotheby’s, Londen, Old Master & British Paintings Evening Sale, 5 december 2012, lot 33, Herri met de Bles, An extensive rocky landscape with the Flight into Egypt, olie op eiken paneel, 44 × 74,3 cm. Schatting £300.000–500.000.