Een schilderij dat op enkele duizenden euro’s wordt geschat en vervolgens miljoenen opbrengt is niet meer het klassieke verhaal van een vergeten meesterwerk. Bij regionale en middelgrote veilinghuizen lijkt zich een interessante ontwikkeling voor te doen. Voorzichtige toeschrijvingen en opvallend lage schattingen drijven internationale kunsthandelaren ertoe om enorme bedragen te bieden op wat een schilderij mogelijk zou kunnen zijn en na gedegen onderzoek kan opbrengen.
Een schilderij met een schatting van ongeveer €4.500-6.500 dat vervolgens voor bijna zes miljoen wordt afgeslagen. Het klinkt als een taxatiefout van beginnersniveau, toch gebeurde precies dat met het schilderij Portrait of a Young Man, dat werd aangeboden als een werk in de stijl van Sandro Botticelli. Het veilinghuis schreef het nadrukkelijk niet toe aan de Florentijnse renaissancemeester. De aanwezige bieders dachten daar duidelijk anders over.
Een aan het atelier van Luis de Morales toegeschreven schilderij bracht in 2021 €910.000 op, tegenover een schatting van €10.000. Een jaar later werd in Parijs €590.000 geboden voor een Moses van een vermeende navolger van Guido Reni, geschat op slechts €5.000-6.000. De bedragen suggereren dat kopers de kunstwerken duidelijk anders beoordeelden dan de veilinghuizen die ze aanboden.
De vraag is of zulke lage schattingen voortkomen uit voorzichtigheid en gebrek aan zekerheid, of dat ze inmiddels ook een commerciële functie hebben gekregen.

Een lage schatting is niet altijd een lage waardering
Wie regelmatig catalogi van kleinere en middelgrote veilinghuizen bekijkt zal het herkennen. Een schilderij oogt overtuigend en soms vertoont het zelfs opvallende overeenkomsten met werken van een belangrijke kunstenaar. Toch staat er een bescheiden schatting bij, vergezeld van een voorzichtige omschrijving als attributed to, studio of of follower of. Voor een handelaar of verzamelaar is dat precies het soort kavel dat aandacht verdient.
Een beperkte toeschrijving betekent immers niet dat het schilderij daadwerkelijk door een navolger is gemaakt. Het betekent dat het veilinghuis onvoldoende zekerheid heeft om een sterkere attributie te publiceren. Bij oude meesters kan het verschil tussen een atelierwerk en een eigenhandig schilderij van dezelfde meester honderdduizenden of zelfs miljoenen euro’s bedragen.
Tegelijk heeft een lage schatting een duidelijke commerciële aantrekkingskracht.Een lage schatting kan meer belangstelling aantrekken en bieders met elkaar in een biedingsstrijd brengen. De schatting is dus niet uitsluitend een neutrale voorspelling van de verkoopprijs, maar ook onderdeel van de manier waarop een kavel in de markt wordt gezet.
Een Botticelli in Zürich? €5,8 miljoen voor de mogelijkheid
Het portret dat veilinghuis Schuler in juni 2019 aanbood, toont een jonge man met halflang bruin haar, gekleed in een blauw gewaad met een rode kraag. Het paneel bezit onmiskenbaar kenmerken van de Florentijnse portretkunst uit de late vijftiende eeuw. De heldere contouren, de modellering van het gezicht en de combinatie van figuur en architectuur sluiten aan bij de beeldtaal waarin ook Botticelli werkte.
Bovendien had het schilderij een interessante kunsthistorische voorgeschiedenis. Wilhelm von Bode, de invloedrijke Duitse museumdirecteur, publiceerde het in 1924 als een eigenhandig werk van Botticelli. Volgens het technisch onderzoek konden sommige latere ingrepen uitgevoerd zijn om een bepaalde toeschrijving aannemelijker te maken.[1] De voorzichtige catalogisering was daarom niet onbegrijpelijk.
Maar de uiteindelijke prijs van €5,8 miljoen laat zien dat sommige bieders ondanks deze bezwaren bereid waren een aanzienlijk risico te nemen. Zij kochten niet simpelweg een Florentijns portret van een onbekende schilder. De hoogte van hun biedingen suggereert dat zij een veel belangrijkere toeschrijving in hun waardering voor ogen hadden. Er werd niet plotseling een onbekende Botticelli ontdekt. De markt reageerde op een oude, nog altijd onopgeloste attributiekwestie.

Luis de Morales, wanneer de kenners toch gelijk krijgen
Een goed voorbeeld van een sleeper die uiteindelijk een museale bestemming kreeg, is Christ Carrying the Cross van Luis de Morales (circa 1510-1586). Op 14 juli 2021 verscheen het schilderij bij Nagel Auktionen in Stuttgart met een schatting van €10.000. Het werk werd voorzichtig in verband gebracht met Morales en zijn atelier.
De biedingen liepen op tot €910.000.[2] Het schilderij toont Christus ten halven lijve, met het kruis op zijn schouder. Zijn lichaam komt naar voren uit een vrijwel zwarte achtergrond. De handen grijpen de houten balk vast, terwijl bloedsporen op het voorhoofd en tranen op het gezicht het lichamelijke en geestelijke lijden benadrukken.
De voorstelling sluit goed aan bij de religieuze schilderkunst waarmee Morales in de zestiende eeuw naam maakte. Zijn werk was bedoeld voor een intense, persoonlijke devotie. De figuur van Christus wordt geïsoleerd, zonder verhalende omgeving die de aandacht afleidt. De emotionele kracht moet volledig uit de voorstelling zelf komen.
Interessant is ook de provenance. Het schilderij bevond zich in de negentiende eeuw in belangrijke verzamelingen en werd onder meer tentoongesteld in het Louvre. Later behoorde het tot de collectie van John Charles Robinson, een vooraanstaande Britse kunsthistoricus en museumfunctionaris. Na een veiling in Berlijn in 1914 verdween het langdurig uit het publieke zicht.[3]
Via een kunsthandelaar kwam het schilderij uiteindelijk terecht bij het J. Paul Getty Museum in Los Angeles. Het museum presenteerde het werk in 2025 als een eigenhandig schilderij van Morales. In dit geval betaalde de koper voor een schilderij waarvan hij kennelijk vermoedde dat de oorspronkelijke catalogisering onvoldoende recht deed aan de kwaliteit en het auteurschap.

Een Moses die al in de catalogus op Guercino wees
Nog interessanter is een schilderij dat op 25 november 2022 bij Chayette & Cheval in Parijs onder de hamer kwam. Het kavel werd omschreven als een werk van de zeventiende-eeuwse Bolognese school, door een navolger van Guido Reni. Het schilderij toont de Bijbelse profeet met opgeheven handen en een hemelwaarts gerichte blik. De schatting bedroeg slechts €5.000-6.000.
Het veilinghuis vermeldde expliciet dat ook een toeschrijving aan Giovanni Francesco Barbieri, beter bekend als Guercino (1591-1666), was overwogen. Daarnaast werd gewezen op een kopie van dezelfde compositie, vermoedelijk vervaardigd door Guercino’s leerling Benedetto Zalone.[4] Het veilinghuis presenteerde aldus de mogelijkheid dat het schilderij van Guercino was, maar verbond daar geen overeenkomstige schatting aan.
Dat is precies het soort situatie waarin een veiling aantrekkelijk wordt voor gespecialiseerde kunsthandelaren. De biedingen eindigden bij €590.000. Na de aankoop werd het schilderij door de kunsthandelaar gerestaureerd en opnieuw onderzocht. De toeschrijving aan Guercino kreeg vervolgens steun van onder anderen Keith Christiansen, voormalig hoofd Europese schilderkunst van het Metropolitan Museum of Art en een voormalig conservator Italiaanse schilderkunst van de National Gallery in Londen.
Het veilinghuis had de mogelijke Guercino-attributie niet verzwegen. Toch werd gekozen voor een schatting die veel beter aansloot bij een anonieme navolger van Guido Reni. Het schilderij trok daarmee precies de handelaren die over voldoende kennis en financiële middelen beschikten om de voorzichtige catalogisering ter discussie te stellen.

Artemisia Gentileschi met dezelfde voorstelling, maar een andere markt
Een vergelijkbare verschuiving in toeschrijving vond plaats bij Allegory of Sculpture, tegenwoordig toegeschreven aan Artemisia Gentileschi (1593-na 1654). Het schilderij verscheen op 20 september 2022 bij Bruun Rasmussen in Kopenhagen als toegeschreven aan Francesco Cairo. De schatting bedroeg ongeveer €4.000-6.700.
Nog geen jaar later werd hetzelfde doek bij Christie’s in Londen aangeboden als een eigenhandig werk van Artemisia Gentileschi. De schatting was inmiddels opgelopen tot ongeveer £300.000-400.000. Op 6 juli 2023 realiseerde het schilderij ongeveer €2,16 miljoen, inclusief opgeld.[5] Verschillende experts ondersteunden de toeschrijving. Een schilderij dat aanvankelijk voorzichtig aan een zeventiende-eeuwse Italiaanse kunstenaar was toegeschreven, kwam terecht in het internationale topsegment voor werken van een van de bekendste vrouwelijke schilders van de barok.
Waarom zouden veilinghuizen zo laag schatten?
De vier voorbeelden roepen een interessante vraag op. Waarom kiezen veilinghuizen voor schattingen van enkele duizenden euro’s wanneer een schilderij kennelijk voldoende aanknopingspunten biedt om internationale specialisten belangstelling te laten tonen? Een mogelijke verklaring is aansprakelijkheid.
Een eigenhandige toeschrijving aan een beroemde meester vraagt om een aanzienlijk zwaardere onderbouwing dan een omschrijving als studio of of follower of. Een veilinghuis dat onvoldoende zekerheid heeft, kan besluiten geen vergaande garantie over het auteurschap te suggereren. Een tweede verklaring is commercieel. Een aantrekkelijke schatting brengt een kavel binnen het bereik van een grotere groep geïnteresseerden.
Een schilderij van €5.000 wordt waarschijnlijk door andere mensen gevolgd dan een werk dat al voor €500.000 wordt ingezet. Wanneer verschillende handelaren menen een belangrijke ontdekking te hebben gedaan, kan dat een biedingsstrijd veroorzaken waarin de oorspronkelijke schatting nauwelijks nog betekenis heeft.
De uitzonderlijk lage schatting kan de aandacht juist vergroten. Voor handelaren speelt bovendien een psychologische factor mee. De mogelijkheid een sleeper te ontdekken is een belangrijk onderdeel van het vak. Wie denkt een schilderij te herkennen dat anderen hebben gemist, zal geneigd zijn er veel verder voor te gaan.
De belangrijkste kopers hadden het schilderij doorgaans helemaal niet voor een paar duizend euro kunnen verwerven. Andere specialisten herkenden eveneens de mogelijke betere toeschrijving. De eindprijs werd daardoor niet bepaald door de voorzichtige catalogisering, maar door de bereidheid van meerdere partijen om op een belangrijker auteurschap te bieden.

Is dit een nieuwe ontwikkeling?
Daarmee komen we bij de vraag of regionale veilinghuizen daadwerkelijk steeds vaker bewust lage schattingen hanteren. Tegenover iedere spectaculaire sleeper kunnen schilderijen staan waarvan de veronderstelde toeschrijving nooit wordt bevestigd, of waarvoor de belangstelling bij nader onderzoek tegenvalt. Die gevallen krijgen aanzienlijk minder aandacht.
Een schilderij dat ergens ter wereld met een bescheiden schatting wordt aangeboden, kan binnen enkele dagen de aandacht trekken van gespecialiseerde handelaren, onderzoekers en verzamelaars uit verschillende landen. De catalogus is daarbij steeds vaker het begin van het onderzoek.
Wie €500.000 biedt op een schilderij dat voor €5.000 is geschat, koopt geen gegarandeerd meesterwerk. Hij koopt een schilderij waarvan hij verwacht dat een sterkere toeschrijving uiteindelijk overtuigend kan worden onderbouwd. Dat blijkt soms een uitstekende inschatting, zoals bij de werken van Morales en Guercino. Bij andere schilderijen kan de discussie jarenlang voortduren.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of dit onderwerp?
Heeft u een schilderij van deze kunstenaar in bezit, bent u een vergelijkbaar werk tegengekomen of beschikt u over informatie die voor verder onderzoek interessant kan zijn? Wij komen graag in contact met verzamelaars, kunsthandelaren en onderzoekers die zich met deze kunstenaar of verwante onderwerpen bezighouden.
Wij doen regelmatig onderzoek naar schilderijen die op de kunstmarkt verschijnen, waarbij onder meer toeschrijving, kwaliteit, provenance en eerdere verkoopresultaten aan bod komen. Heeft u een vraag over een werk of wilt u iets met ons delen? Neem dan gerust contact op via info@antonello.art.
Noten en bronnen
[1] Schuler Auktionen, Zürich, 28 juni 2019, lot 3200, Portrait of a Young Man, aangeboden als “Botticelli, Sandro, in der Art”. Schatting CHF 5.000-7.000, hamerprijs CHF 6.400.000.
[2] Nagel Auktionen, Stuttgart, 14 juli 2021, lot 381, Christ Carrying the Cross. Schatting €10.000, hamerprijs €910.000.
[3] J. Paul Getty Museum, collectiecatalogus, Luis de Morales, Christ Carrying the Cross, circa 1565, inventarisnummer 2023.98.
[4] Chayette & Cheval, Parijs, veiling Vente thématique: Bijoux, Tableaux, Arts d’Asie et d’Afrique, Meubles et Objets d’Art, 25 november 2022, lot 42, Moses. Schatting €5.000-6.000, hamerprijs €590.000.
[5] Bruun Rasmussen, Kopenhagen, Fine Art and Antiques, veiling 909, 20 september 2022, lot 55, Allegory of Sculpture, toegeschreven aan Francesco Cairo. Schatting DKK 30.000–50.000. Christie’s, Londen, Old Masters Part I, 6 juli 2023, lot 28, Artemisia Gentileschi, Allegory of Sculpture, schatting £300.000-400.000, opbrengst £1.855.000 inclusief opgeld.