Op 28 juni 2019 veilde Schuler Auktionen in Zürich een klein Florentijns jongemannenportret met een schatting van slechts CHF 5.000-7.000. Het veilinghuis schreef het nadrukkelijk niet aan Sandro Botticelli toe, maar catalogiseerde het als “in der Art”. De hamer viel op CHF 6,4 miljoen. Zeven jaar later is volgens ons de attributiekwestie nog altijd interessanter dan de spectaculaire prijs.
Een Botticelli die voor CHF 7.000 werd geschat en uiteindelijk CHF 6,4 miljoen opbracht klinkt als het klassieke veilingverhaal van een miskend meesterwerk dat door een paar oplettende kenners werd ontdekt.
Het veilinghuis verkocht een paneel waarvan juist de toeschrijving aan Botticelli ter discussie stond. Het veilinghuis catalogiseerde Bildnis eines jungen Mannes, olieverf op hout, 53 × 33,5 centimeter, als “Botticelli, Sandro, in der Art”. De schatting bedroeg CHF 5.000-7.000 en de hamerprijs werd CHF 6,4 miljoen, ongeveer €5,8 miljoen euro.[1]
De lage schatting was gekoppeld aan een uiterst voorzichtige catalogisering en aan een technisch dossier dat niet geheel geruststellend was. De markt betaalde miljoenen niet voor wat het veilinghuis beweerde dat het schilderij was, maar voor wat enkele bieders kennelijk dachten dat het zou kunnen zijn.
Een aantrekkelijk beeld met een lastig technisch dossier
Het portret bezit precies het soort visuele kwaliteiten dat een Botticelli-hypothese onmiddellijk aantrekkelijk maakt. Een jonge man kijkt bijna frontaal uit het beeld. Zijn gezicht is krachtig gemodelleerd, de bruine krullen vormen een uitgesproken contour rond het hoofd en het sterke blauw van zijn kleding wordt onderbroken door een smalle rode kraag. Achter hem verdeelt architectuur het beeld in strakke verticale vlakken, terwijl openingen links en rechts een glimp van landschap en bebouwing bieden.
Die compositie maakt een vergelijking met Florentijnse portretten uit de late vijftiende eeuw begrijpelijk. Botticelli’s Giuliano de’ Medici van circa 1478-80 in de National Gallery of Art in Washington plaatst de geportretteerde eveneens tegen een architectonische achtergrond met een venster en luiken.[2]
Een overeenkomst in type of compositie bewijst geen auteurschap, en bij het huidige paneel bestaat een ander probleem. Want hoeveel van wat wij nu zien behoort daadwerkelijk tot de oorspronkelijke schildering?
Bij de verkoop lag een uitvoerig onderzoeksrapport van het Schweizerisches Institut für Kunstwissenschaft. Technisch onderzoek bevestigde volgens het rapport dat de kern van het object een laatmiddeleeuws of vroegmodern paneelschilderij is. Tegelijk werden omvangrijke ingrepen geconstateerd in belangrijke delen van de geportretteerde en een restauratie na 1961 die het uiterlijk ingrijpend zou hebben veranderd. Eerdere overschilderingen zouden mogelijk niet uitsluitend restauratief zijn uitgevoerd, maar met de bedoeling een bepaalde toeschrijving aannemelijker te maken.[1]
Dat gegeven verandert de manier waarop naar het gezicht, de modellering en zelfs vermeende Botticelliaanse trekken moet worden gekeken. Connoisseurship werkt normaal gesproken vanuit het zichtbare object. Hier waarschuwde het technische onderzoek juist dat het zichtbare object niet zonder meer gelijk is aan de oorspronkelijke toestand.
Bode was overtuigd
De Botticelli-attributie in 2019 had bijna een eeuw geschiedenis. Rond 1924 kwam het schilderij voor het eerst aantoonbaar in beeld. Wilhelm von Bode, de invloedrijke Berlijnse museumdirecteur en kenner van Italiaanse Renaissancekunst, publiceerde het datzelfde jaar. De titel van zijn artikel liet weinig ruimte voor twijfel: Ein neu aufgetauchtes Bildnis von Botticellis Hand und die Abhängigkeit des Künstlers als Portraitmaler von Fra Filippo Lippi.[3]
Bode nam het schilderij in 1926 opnieuw op als Botticelli, gedateerd rond 1475. Raimond van Marle nam het in 1931 op als toegeschreven aan Botticelli en Roberto Salvini deed in 1958 hetzelfde. En Ronald Lightbown nam het schilderij niet op in zijn omvangrijke Botticelli-catalogus van 1978.[1]
Een provenance die pas rond 1924 stevig wordt
Ook de provenance vraagt om dezelfde terughoudendheid. Schuler vermeldde een mogelijke herkomst uit de collectie Grassi in Florence tot circa 1924, gebaseerd op een brief van Julius Böhler van 22 november 1927 en een monogram “LG” op de achterzijde. Het veilinghuis voegde daar zelf expliciet aan toe dat deze provenance twijfelachtig was.
Rond 1924 verschijnt het schilderij op de markt en wordt het door Bode gepubliceerd. Vervolgens komt het in een particuliere collectie in Zürich terecht, waar het volgens het veilinghuis binnen dezelfde familie bleef tot de verkoop in 2019.[1]
Het schilderij was gepubliceerd, afgebeeld, besproken en in verschillende kunsthistorische corpora opgenomen. De discussie ging niet over de vraag of het bestond, maar over de vraag wie het had geschilderd en hoeveel van het oorspronkelijke schilderij nog intact was.
CHF 6,4 miljoen als hamerprijs
Het belangrijkste referentiepunt was Christie’s verkoop van de zogeheten Rockefeller Madonna in New York in januari 2013. Dat volledig als Botticelli gecatalogiseerde paneel, met een schatting van $5-7 miljoen, realiseerde $10.500.000 inclusief opgeld. Het was toen een wereldrecord voor Botticelli.[4]
Sotheby’s bood in 2017 een circa 1480-85 gedateerd Portrait of a young man aan als werk van een “Florentine artist, close to Sandro Botticelli”, met een schatting van $600.000-800.000. Ook dat schilderij had een lange geschiedenis van wisselende Botticelli-attributies. In 1997 was het nog als Botticelli geveild, het veilinghuis wees bovendien op de mogelijke nabijheid van de jonge Filippino Lippi.[5]
Juist daarom is het moeilijk vol te houden dat de kopers in Zürich CHF 6,4 miljoen betaalden voor een aantrekkelijke maar anonieme Florentijnse navolger. Het prijsniveau suggereert iets anders, namelijk dat minstens enkele marktpartijen een aanzienlijk hogere positie in de attributiehiërarchie hebben ingeprijsd.
De markt veranderde daarna radicaal
In januari 2021 verkocht Sotheby’s Portrait of a Young Man Holding a Roundel voor het enorme bedrag van $92.000.000 inclusief opgeld. Het werd daarmee het nieuwe veilingrecord voor Botticelli.[6] Een jaar later bracht The Man of Sorrows $45.500.000 op. Die tweede verkoop is inhoudelijk nog interessanter, omdat Ronald Lightbown het schilderij in 1978 had opgenomen onder “Workshop and school pictures”, terwijl de catalogus van de Botticelli-tentoonstelling in het Städel Museum in 2009 het als Botticelli presenteerde.[7]
Dat toont hoeveel commercieel gewicht een gewijzigde en vervolgens breed geaccepteerde toeschrijving in dit segment kan hebben. Bij Botticelli is het verschil tussen “omgeving van”, “atelier” en een overtuigend eigenhandig schilderij daarmee geen kleine kwestie. Hetzelfde fysieke object kan na overtuigend technisch en kunsthistorisch onderzoek in een compleet andere markt terechtkomen. Als die herattributie uitblijft, is een prijs die op die mogelijkheid vooruitliep veel complexer geworden en werd er misschien teveel betaald.
Zeven jaar later is de prijs nog geen attributie
De CHF 6,4 miljoen die in Zürich werd geboden en de historische Botticelli-attributie van Bode is een feit, maar het kritische technische rapport ook. Een veilingprijs kan aantonen dat minstens twee partijen bereid waren ver te gaan voor een hypothese. Hij kan geen auteurschap vaststellen. De hamerprijs was een krachtig oordeel over de waarschijnlijkheid die de markt aan Botticelli toekende. Het was echter nog geen uitspraak over wie het paneel daadwerkelijk schilderde.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of voor dit onderwerp?
Volgt u deze kunstenaar of bent u een werk tegengekomen waarover u meer wilt weten? Wij doen regelmatig onderzoek naar werken die op de markt verschijnen en wisselen graag van gedachten over kwaliteit, provenance, kunsthistorische context en eerdere verkoopresultaten. U kunt ons rechtstreeks bereiken via info@antonello.art.
Noten en bronnen
[1] Schuler Auktionen, Zürich, Juni 2019, 28 juni 2019, lot 3200, “Botticelli, Sandro, in der Art”, Bildnis eines jungen Mannes. Schatting CHF 5.000-7.000 en als hamerprijs CHF 6.400.000.
[2] National Gallery of Art, Washington, Sandro Botticelli, Giuliano de’ Medici, c. 1478/1480, tempera on panel, 75,5 × 52,5 cm, inv. 1952.5.56; National Gallery of Art.
[3] Staatliche Museen zu Berlin, Zentralarchiv, Findbuch Nachlass Wilhelm von Bode, inv. 6575: Wilhelm von Bode, “Ein neu aufgetauchtes Bildnis von Botticellis Hand und die Abhängigkeit des Künstlers als Portraitmaler von Fra Filippo Lippi”, Jahrbuch der Preußischen Kunstsammlungen, 45, 1924, pp. 113–116.
[4] Christie’s, Renaissance, New York, 30 januari 2013, sale 2673, lot 148, Sandro Botticelli, ‘The Rockefeller Madonna’: Madonna and Child with Young Saint John the Baptist. Schatting $5-7 miljoen; gerealiseerd $10.500.000 inclusief opgeld.
[5] Sotheby’s, Master Paintings, New York, 26 januari 2017, lot 13, “Florentine artist, circa 1480–85, close to Sandro Botticelli”, Portrait of a young man, bust length, in a red cap. Schatting $600.000-800.000.
[6] Sotheby’s, Master Paintings & Sculpture Part I, New York, 28 januari 2021, lot 15, Sandro Botticelli, Portrait of a Young Man Holding a Roundel. Gerealiseerd $92.000.000 inclusief opgeld.
[7] Sotheby’s, Master Paintings & Sculpture Part I, New York, 27 januari 2022, lot 14, Sandro Botticelli, The Man of Sorrows. Gerealiseerd $45.500.000 inclusief opgeld.
