Een 19de-eeuws stilleven ‘in de trant van’ Edwaert Collier, geschat op €300-500, bracht op 5 september €30.000 op. Een klein koperen werkje naar Bartholomeus Breenbergh steeg in dezelfde verkoop van €400-600 naar €9.000. De bedragen bewijzen geen nieuwe toeschrijvingen, maar meerdere bieders geloofden blijkbaar dat de catalogus misschien niet alles vertelde.
Het eerste kavel is een klein schilderijtje op eikenhout van 14 bij 21,5 centimeter. Het veilinghuis omschreef het als Nederlandse school, 19de eeuw, in de trant van Edwaert Collier. De richtprijs was €300-500, de hamerprijs viel op €30.000.[1]
Het is een groot resultaat voor een schilderijtje dat niet als Collier, niet als atelier van Collier, niet als navolger uit zijn eigen tijd, maar expliciet als een 19de-eeuwse navolging werd aangeboden. En dat was niet het enige kavel dat opzien baarde die dag.
Kort daarvoor kwam er een schilderijtje van Tobie et l’Ange, 12 bij 16,5 centimeter, olieverf op koper. Het veilinghuis plaatste het in de Romeinse school van de 17de eeuw en catalogiseerde het als een navolger van Bartholomeus Breenbergh met als schatting €400-600. Ook daar dachten bieders er anders over, want het werk bracht €9.000 op.[2] Wat moeten verschillende bieders in deze objecten hebben gezien om de schattingen zo radicaal achter zich te laten?
Twee prijzen voor hetzelfde schilderij
Een voorzichtige attributie of een onbekende provenance. Of een paneel dat ouder lijkt dan verwacht, een compositie die iemand herkent, of een signatuur die nadere bestudering verdient. Dan koopt iemand ook de mogelijkheid dat de catalogisering later kan worden aangescherpt.
Het klassieke sleeper-scenario is bekend. Een werk wordt voorzichtig aangeboden, een handelaar ziet meer, laat het schoonmaken of technisch onderzoeken, laat het zien aan experts en probeert vervolgens een sterkere toeschrijving te krijgen. Maar €30.000 voor de vermeende Collier is daarvoor al een hoog bedrag.
Een Collier die volgens de catalogus geen Collier is
Het paneeltje draagt rechtsonder de letters ‘EC’. De voorstelling behoort bovendien tot precies het soort werken waarmee Edwaert Collier (1642–1708) bekend werd. Dat waren stillevens waarin boeken, instrumenten, globes, papieren en vanitassymboliek zorgvuldig over elkaar zijn gedrapeerd.
Wie Collier wilde imiteren greep naar het repertoire waaraan Collier herkenbaar was. Ook een monogram ‘EC’ kan eenvoudig onderdeel van zo’n historische nawerking zijn. Toch bevat het huidige paneeltje genoeg elementen om een expert langer bezig te houden.
Collier gebruikte zelf het monogram EC. Het National Museum of Western Art in Tokio bezit bijvoorbeeld een geaccepteerde Vanitas, Still Life with Books and Manuscripts and a Skull uit 1663 op paneel, gemonogrammeerd en gedateerd ‘EC 1663’.[3] Ook globes keren herhaaldelijk terug in zijn oeuvre. Het verschil tussen €500 en €30.000 suggereert dat minstens twee partijen bereid waren aanzienlijk geld te zetten achter een interpretatie die afweek van de meer voorzichtige lezing van het werk.
Juist €30.000 maakt het raadsel groter
Alleen naar de historische prijzen kijkend is het resultaat gemakkelijk te verklaren. Als het werk ooit als eigenhandige Collier wordt geaccepteerd dan was €30.000 misschien goedkoop. Maar zo eenvoudig is de markt van Edwaert Collier eigenlijk niet.
In mei 2025 verkocht Lempertz een klein, gesigneerd en 1676 gedateerd vanitasstilleven van Collier, eveneens op paneel en 19,5 bij 17 centimeter groot. Het werk bracht €15.000 inclusief opgeld op.[4] Een maand eerder had Dorotheum een veel groter vanitasstilleven, gesigneerd en gedateerd 1694, voor €10.500 verkocht.[5]
Een andere kleine Collier bij Lempertz steeg in 2022 naar €125.000 inclusief opgeld. Dat werk was echter geregistreerd bij het RKD, had een historische provenance, was tentoongesteld en gepubliceerd en kende bovendien een relevante restitutiegeschiedenis.[6] Het veilingresultaat hier ligt dan ook boven verschillende recente resultaten voor schilderijen die wel als eigenhandige Collier werden aangeboden.
De Breenbergh is een andere mooie puzzel
Bij Tobias en de engel ligt de situatie wat anders, want het veilinghuis dateerde het werk al in de 17de eeuw. De verschuiving gaat dus niet over datering, maar over de afstand tot Bartholomeus Breenbergh (1598–1657).
Breenbergh werkte jarenlang in Italië en werd een van de belangrijkste Nederlandse schilders van Italianiserende landschappen. Na zijn terugkeer in Amsterdam speelden Bijbelse en mythologische onderwerpen een steeds grotere rol. Kleine schilderijen op paneel en koper passen daarmee precies binnen zijn productie.[7]
Nog relevanter is dat Tobias en de engel daadwerkelijk voorkomt rond Breenbergh. Christie’s bood in Londen in 2019 een paar schilderijen aan als eigenhandige Breenbergh, een Tobias and the Angel en The Journey to Emmaus. Beide waren uitgevoerd in olieverf op koper en maten ieder 16,3 bij 22,2 centimeter.[8]
Het paar bracht £15.000 op tegen een schatting van £12.000-18.000.[8] Er bestaat dus een als eigenhandig aangeboden Tobias and the Angel op dezelfde drager en in een vergelijkbaar klein formaat als vergelijkingsmateriaal.
En precies daar zit misschien ook het gevaar
Bij Breenbergh laat de kunstgeschiedenis zien waarom visuele herkenning niet hetzelfde is als toeschrijving. Het Louvre bezit een tekening met Tobias en de engel in een ruïnelandschap. Het blad werd vroeger aan Breenbergh zelf toegeschreven. Tegenwoordig catalogiseert het museum het als manier van Bartholomeus Breenbergh en beschrijft het als een kopie naar een tekening van Breenbergh.[9]
Een werk kan dicht bij een kunstenaar staan, het kan diens compositie volgen, hetzelfde onderwerp behandelen, uit dezelfde eeuw komen en dan toch niet door hem zijn gemaakt.
Een schatting zonder waarde
Wat de twee veiling resultaten laten zien, is hoe snel een lage schatting haar functie kan verliezen. Bij €300-500 kan een veilinghuis een schilderij voorzichtig positioneren en de markt zelf laten oordelen. Maar als de biedingen oplopen dan gaat het niet meer om de catalogisering van het werkje.
Misschien dat een bieder bij de Breenbergh een specifieke compositie herkende en misschien zag een koper bij de Collier kenmerken die een 19de-eeuwse datering minder vanzelfsprekend maken. Of beschikten de betrokken partijen over vergelijkingsmateriaal dat niet in de catalogus werd genoemd?
Twee laag ingezette werken veranderden tijdens het bieden in heel andere objecten. Niet omdat er op dat moment nieuw kunsthistorisch bewijs beschikbaar kwam, maar omdat meerdere partijen blijkbaar bereid waren hun eigen lezing boven die van de catalogus te stellen.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of voor dit onderwerp?
Volgt u deze kunstenaar of bent u een werk tegengekomen waarover u meer wilt weten? Wij doen regelmatig onderzoek naar werken die op de markt verschijnen en wisselen graag van gedachten over kwaliteit, provenance, kunsthistorische context en eerdere verkoopresultaten. U kunt ons rechtstreeks bereiken via info@antonello.art.
Noten en bronnen
[1] Lyon Enchères, Tableaux anciens, Mobilier & Objets d’art, Lyon, 5 september 2026, lot 73, “École hollandaise du XIXe siècle, dans le goût de Edouard Collier, Nature morte au globe céleste”, eiken paneel, 14 × 21,5 cm, schatting €300-500, hamerprijs €30.000.
[2] Lyon Enchères, dezelfde verkoop, lot 21, “École romaine du XVIIe siècle, suiveur de Bartholomeus Breenbergh, Tobie et l’Ange”, olieverf op koper, 12 × 16,5 cm, schatting €400-600 en een hamerprijs van €9.000.
[3] National Museum of Western Art, Tokyo, Edwaert Collier, Vanitas, Still Life with Books and Manuscripts and a Skull, 1663, olieverf op paneel, 56,5 × 70 cm, gemonogrammeerd en gedateerd ‘EC 1663’.
[4] Lempertz, Old Masters and 19th Century Part I, Keulen, 17 mei 2025, lot 1026, Edwaert Collier, Vanitas Still Life with a Skull, Bust, Clock, Globe and Bottle, 19,5 × 17 cm, resultaat €15.120 inclusief opgeld.
[5] Dorotheum, Old Masters, Wenen, 29 april 2025, Edwaert Collier, vanitasstilleven, gesigneerd en gedateerd 1694, 74 × 62,5 cm met als resultaat €10.400.
[6] Lempertz, Alte Kunst, Keulen, 21 mei 2022, lot 2096, Edwaert Collier, Vanitas Still Life with Nautilus Chalice and Bust, 30 × 24,5 cm, schatting €8.000-12.000, resultaat €125.000 inclusief opgeld.
[7] Taco Dibbits, “Bartholomeus Breenbergh, Jacob Wrestling with the Angel, 1639”, in J. Bikker (red.), Dutch Paintings of the Seventeenth Century in the Rijksmuseum, Amsterdam: Rijksmuseum, 2007.
[8] Christie’s, Old Masters Day Sale, Londen, 5 juli 2019, lot 141, Bartholomeus Breenbergh, Tobias and the Angel; and The Journey to Emmaus, olieverf op koper, ieder 16,3 × 22,2 cm, schatting £12.000-18.000, resultaat £15.000.
[9] Musée du Louvre, Département des Arts graphiques, INV 22546, Paysage avec devant des ruines Tobie et l’ange, tegenwoordig “manière de Bartholomeus Breenbergh”, voorheen aan Breenbergh toegeschreven.
