Een meer dan 2 meter breed dierenstuk uit de omgeving van Roelant Savery leek voor de veiling een serieuze biedingenstrijd te ontketenen, maar dat gebeurde niet. Het schilderij, door veilinghuis Herbette en Cabinet Turquin gecatalogiseerd als werk uit het atelier van Savery, werd op €25.000 afgehamerd tegen een schatting van €30.000-40.000. Dat resultaat is minder vreemd als het formaat, naam en kwaliteit beter wordt bekeken.
Bij het Franse veilinghuis Herbette verscheen een monumentaal Paradis terrestre, olieverf op doek, 163 bij 237 centimeter, gevuld met paarden, herten, runderen, exotische katachtigen en vogels. De catalogisering luidde “Atelier de Roelandt Savery” en het veilinghuis schatte het schilderij op €30.000-40.000.[1] Het werd afgeslagen op €25.000.
Dat is onder de schatting en vooral ver verwijderd van de bedragen die voor sterke, goed gedocumenteerde schilderijen van Roelant Savery zelf kunnen worden betaald. Toch is in onze ogen het resultaat na betere bestudering van het werk niet een gemiste ontdekking. De zichtbare uitvoering, de voorzichtige catalogisering en het dunne kunsthistorische dossier leggen volgens ons samen vrij goed uit waarom de biedingen eigenlijk niet verder kwamen.
Het belangrijkste woord hier is ‘atelier’
Wie alleen naar de naam kijkt kan makkelijk een verkeerde prijsverwachting krijgen. Dit was geen schilderij dat als eigenhandige of geattribueerde Roelant Savery werd aangeboden. De catalogisering was atelier de en bij een kunstenaar als Savery maakt dat een groot verschil.
De betere eigenhandige schilderijen hebben doorgaans meer dan alleen een herkenbare dierenwereld. Daar is sprake van een signatuur of datering, een overtuigende stilistische plaats binnen het oeuvre, oude provenance, of een verwijzing binnen de literatuur. Dat standaardwerk is nog steeds Kurt J. Müllenmeisters Roelant Savery. Kortrijk 1576–1639 Utrecht. Hofmaler Kaiser Rudolf II. in Prag. Die Gemälde mit kritischem Oeuvrekatalog, verschenen in 1988.[2]
Herbette vermeldde voor het huidige schilderij geen Müllenmeister-nummer. Evenmin werden een historische provenance, eerdere verkoop, tentoonstelling of andere literatuur opgegeven. Dat is relevant want bij €30.000, €50.000 of meer wil de markt doorgaans weten waarop die nabijheid tot de meester precies berust.
Formaat overtuigd meer dan de uitvoering
Het formaat was het overtuigendste argument voor het schilderij. Met 163 bij 237 centimeter heeft het een fysieke aanwezigheid die de meeste Savery-gerelateerde dierenstukken op de markt missen. Aan een wand moet het werk aanzienlijk imposant zijn. Maar formaat en kwaliteit gaan wat ons betreft niet hand in hand.
Het sterkste gedeelte bevindt zich rechts. Het lichte paard is flink helder gemodelleerd en op enige afstand van de overige dieren geplaatst, waardoor het onmiddellijk onze blik trekt. De lichtval over hals en borst, en het wit van de wolken nabij, geeft het dier volume en maakt het tot het visuele zwaartepunt van het schilderij. Ook het gevlekte roofdier links van de leeuw heeft voldoende kracht om in de donkere voorgrond overeind te blijven.
Daartegenover staat een aanzienlijk ongelijkere behandeling van verschillende andere dieren. Vooral in de donkere linkerhelft schuiven lichamen en contouren dicht tegen elkaar. De bruine paarden, herten en overige dieren zijn eerder op elkaar gestapeld dan echt ruimtelijk overtuigend georganiseerd. Sommige koppen zijn vrij algemeen neergezet. De leeuw in het centrum bezit op de foto wel massa, maar niet de precisie die men in de sterkste dieren van Savery verwacht.
Atelierwerk of een eigenhandige Savery?
Hetzelfde geldt voor de vogels. De papegaaien hoog in de boom zijn effectief door hun contrasterende kleuraccenten, maar hun rol is in de eerste plaats compositorisch en niet van hoge kwaliteit. De bosrand en het verre landschap creëren voldoende diepte om de voorgrond vrij te leggen, maar bevatten weinig verfijning.
Dat verschil is belangrijk, want de beste Savery’s zijn vaak kleiner en daarin behouden de individuele dieren hun karakter. Dit doek heeft vooral effect op afstand. Dat is niet gering, maar een werkelijke plaatsing dicht bij Savery is vooral vanuit romantiserend oogpunt ingegeven.
Oude restauraties wegen bij dit formaat zwaarder
Bij een doek van 163 bij 237 centimeter wordt de conditie relevanter. Oude restauraties kunnen bij een werk van deze schaal uiteenlopen van plaatselijke retouches tot doublage, slijtage of omvangrijkere ingrepen. De bieders kopen dus mogelijk ook een fors conserveringsvraagstuk. En ook transport is bij dit formaat geen gemakkelijke taak. Het zal het aantal bieders hebben verkleind.
De markt plaatst het werk eigenlijk vrij logisch
Een op afstand geplaatst Savery-gerelateerd dierenstuk, dat evenwel visueel overtuigd, komt vervolgens terecht in een ander marktsegment. Want “een Savery-achtig schilderij” en “een sterke Savery” zijn op de markt twee geheel verschillende categorieën.
Wanneer kwaliteit, documentatie en onderwerp samenkomen kan het resultaat veel hoger liggen. Sotheby’s verkocht in 2016 Savery’s gesigneerde en gedateerde Orpheus Charming the Animals uit 1618 voor £450.000. Dat werk had een lange provenance, tentoonstellingsgeschiedenis en literatuur en was als volwaardig werk van Savery opgenomen.[3]
Waarom bleef het bij €25.000?
Achteraf gezien lag de schatting van €30.000-40.000 eerder aan de ambitieuze dan aan de voorzichtige kant. Het schilderij had duidelijke pluspunten in de vorm van het formaat, de onmiddellijke decoratieve werking en een catalogisering die het rechtstreeks met Savery’s atelier verbond.
Wat ontbrak, waren precies de factoren die nodig waren om het werk naar een hoger marktsegment te trekken. Er was geen gepubliceerde signatuur of datering. Geen gedocumenteerde provenance. Geen Müllenmeister-verwijzing en dus geen tentoonstellings- of literatuurgeschiedenis.
De monumentale schaal suggereert aanvankelijk een belangrijk schilderij. Wie langer kijkt, ziet dat de uitvoering die belofte maar gedeeltelijk inlost. Het witte paard en enkele dieren hebben overtuiging, maar elders zijn dierfiguren meer matig geschilderd en is de ruimtelijke ordening minder precies. Daarmee is het een imposant zeventiende-eeuws dierenstuk uit de directe Savery-sfeer, maar zonder voldoende kunsthistorische verankering of zichtbare verfijning.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of voor dit onderwerp?
Volgt u deze kunstenaar of bent u een werk tegengekomen waarover u meer wilt weten? Wij doen regelmatig onderzoek naar werken die op de markt verschijnen en wisselen graag van gedachten over kwaliteit, provenance, kunsthistorische context en eerdere verkoopresultaten. U kunt ons rechtstreeks bereiken via info@antonello.art.
Noten en bronnen
[1] Herbette, Objets d’art et de bel ameublement, tableaux anciens, XIXè et modernes, Doullens, 27 september 2026, lot 21, “Roelandt Savery (1576–1639). Atelier de. École flamande XVIIe. ‘Paradis terrestre’”, olieverf op doek, 163 × 237 cm; schatting €30.000-40.000.
[2] Kurt J. Müllenmeister, Roelant Savery. Kortrijk 1576-1639 Utrecht. Hofmaler Kaiser Rudolf II. in Prag. Die Gemälde mit kritischem Oeuvrekatalog, Freren: Luca Verlag, 1988.
[3] Sotheby’s, Old Masters Evening Sale, Londen, 10 december 2016, Roelandt Savery, Orpheus Charming the Animals, 1618; gerealiseerde prijs £452.750.
