• Bericht gepubliceerd op:
  • Berichtcategorie:Veilingalerts
  • Leestijd:10 min. lezen

Een monumentale Adoration of the Magi, gecatalogiseerd als Italiaans omstreeks 1500, verschijnt op 28 november 2026 bij het Düsseldorfer Auktionshaus met een schatting van €4.000. De schilder is onbekend en de herkomst is niet gepubliceerd. Toch suggereren de compositie, de verfijnde kostuums en het landschap een interessantere kunsthistorische context. Vooral de schilderkunst van Ferrara en Bologna verdient nader onderzoek.

Het is naar ons idee een merkwaardig schilderij. Op de voorgrond ligt het Christuskind op een kostbaar geborduurd kussen, omringd door Maria, Jozef en de drie koningen. Daarachter verdringen zich hovelingen, paarden en bedienden. Nog verder naar achteren trekt een stoet ruiters door een heuvelachtig landschap naar een versterkte stad. Het geheel is dicht op elkaar geklemd weergegeven.

Het schilderij is met zijn 140 bij 80 centimeter bovendien aanzienlijk groter dan veel religieuze paneeltjes uit dezelfde periode die op de veilingmarkt verschijnen. Toch blijft het in de catalogus van het Düsseldorfer Auktionshaus bij een uiterst beknopte omschrijving van Italienischer Meister um 1500, Anbetung der Heiligen Drei Könige. Het werk wordt op zaterdag 28 november 2026 aangeboden als lot 1903, met een catalogusbedrag van €4.000.[1]

Italian School, circa 1500, Adoration of the Magi. Olieverf op doek en hout, 140 × 80 cm. Achter de aanbidding van het Christuskind ontvouwt zich een dichtbevolkte wereld van koningen, paarden en hovelingen.

Het schilderij bezit een aantal stilistische kenmerken die mogelijk een specifiekere plaatsing toelaten dan de algemene aanduiding ‘Italiaans omstreeks 1500’. Tegelijkertijd zijn er volgens ons serieuze vragen over de materiële geschiedenis en de kwaliteit van de uitvoering. Vooral de schilderkunst van Ferrara en Bologna rond 1495-1510 komt in beeld. Met name de omgeving van Lorenzo Costa.

Een religieuze voorstelling met het karakter van een hofscène

Bij veel Italiaanse voorstellingen van de Adoration of the Magi wordt de ontmoeting tussen de koningen en het Christuskind horizontaal georganiseerd. De architectuur van de stal, de figuren en de begeleidende stoet worden naast elkaar over het beeldvlak verdeeld. De centrale gebeurtenis speelt zich hier onderaan af, terwijl de koninklijke entourage erboven wordt opgestapeld.

De hiërarchie is zorgvuldig opgebouwd. Het naakte Christuskind ligt laag in het beeld, bijna op de grond. Zijn lichaam wordt door een smalle gouden nimbus onderscheiden van de donkere omgeving. De geborduurde rode stof onder zijn hoofd, met fijne goudkleurige ornamenten en kwasten, vormt een opvallend rijk detail.

Maria buigt zich met gevouwen handen over hem heen. Haar gezicht is zacht gemodelleerd, met een langgerekte neus, een kleine mond en neerwaarts gerichte ogen. De donkere mantel is afgezet met een smalle, uitvoerig versierde gouden boord. Links knielt een oudere koning met een lange baard. Zijn ineengevouwen handen sluiten aan bij het gebaar van Maria.

Een koninklijke verschijning uit de Italiaanse renaissance. De rode mantel, de goudversierde kroon en het nauwkeurig geschilderde brokaat geven de jonge koning bijna de uitstraling van een zelfstandig hofportret. Detail van het aangeboden schilderij.

Rechts zit Jozef, gehuld in een okerkleurige mantel. Hij ondersteunt zijn hoofd met één hand en lijkt in gedachten verzonken. Boven deze drie figuren staan de overige koningen en hun gevolg. Een van de opvallendste personages draagt een ingewikkelde tulbandachtige hoofdtooi. Zijn witte kleding, voorzien van groene horizontale banden, contrasteert met de rode mantel van de jonge koning aan de rechterzijde.

Zijn gezicht is smal en hard gemodelleerd, met lange donkere haren en een blik die niet rechtstreeks op het Christuskind is gericht. In de Italiaanse schilderkunst van het quattrocento bood de aanbidding van de wijzen juist een geschikt onderwerp om religieuze devotie te combineren met de representatie van rijkdom, macht en hoffelijke elegantie.

De koningen werden niet uitsluitend opgevat als Bijbelse figuren, maar ook als vorsten met een uitgebreid gevolg. Hun kostuums en geschenken boden schilders gelegenheid om kostbare stoffen, sieraden, paarden en exotisch ogende hoofdtooien te schilderen. Bij het huidige werk is die belangstelling zo sterk dat de religieuze kern bijna wordt overvleugeld door de entourage.

De kleine figuren in het landschap

Rechtsboven loopt een lange stoet ruiters door het landschap. Nog verder naar achteren verschijnen de torens van een versterkte stad. De schilder probeert diepte te suggereren door de figuren steeds kleiner te maken, maar de overgang tussen voorgrond en achtergrond blijft abrupt.

De voorstelling verenigt bovendien twee momenten uit hetzelfde Bijbelverhaal. Op de voorgrond hebben de koningen hun bestemming bereikt, maar in het landschap is hun reis nog gaande. Die gelijktijdige vertelling komt in de laatmiddeleeuwse en vroeg-renaissancistische schilderkunst regelmatig voor.

De combinatie van een uitgebreid hofgezelschap, zorgvuldig beschreven kostuums en kleine verhalende figuren in een sterk gestileerd landschap wijst naar een schilder die nog stevig in de traditie van de late vijftiende eeuw staat.

Het Christuskind rust op een rijk geborduurd kussen, waarvan de gouden ornamenten met precisie zijn weergegeven. De stijve anatomie contrasteert met de verfijnde decoratie en vormt een aanknopingspunt bij de beoordeling van de onbekende schilder. Detail van de Adoration of the Magi, Italiaans, omstreeks 1500.

Lorenzo Costa en de schilderkunst van Bologna

Lorenzo Costa, geboren omstreeks 1460 in Ferrara en overleden in 1535 in Mantua, behoort tot de belangrijkste schilders die de overgang tussen de Ferrarese quattrocentotraditie en de vroege renaissance in Bologna vertegenwoordigen. Zijn Adoration of the Magi in Brera toont een uitgestrekte koninklijke stoet, rijk uitgedoste figuren en een overvloed aan details.[2]

Het bijbehorende altaarstuk van Francesco Francia werd besteld door Anton Galeazzo Bentivoglio ter gelegenheid van zijn terugkeer uit het Heilige Land. De belangstelling voor ridders, paarden en een uitgebreide koninklijke entourage had hier dus een concrete relatie met de wereld van de opdrachtgever.

Het huidige schilderij is anders qua compositie, evenals in de rangschikking van de figuren. Toch bestaat er een interessante verwantschap in de behandeling van het onderwerp. Ook bij Costa is de aanbidding niet uitsluitend een intieme religieuze gebeurtenis. De tocht van de koningen wordt een gelegenheid om een complete hofwereld te schilderen.

Dat is precies de eigenschap die het anonieme schilderij zo aantrekkelijk maakt. Een tweede vergelijking binnen Costa’s oeuvre is nog relevanter. Zijn Adoration of the Child with the Magi in the Distance, gedateerd omstreeks 1503-1506 toont Maria en Jozef rond het Christuskind, met een landschap waarin de koningen als kleine figuren verschijnen.[3] De grotere personages zijn nauwkeurig omlijnd en gemodelleerd, terwijl de kleine ruiters en bomen een lossere behandeling vertonen.

Lorenzo Costa, Adoration of the Magi, 1499. Olieverf op paneel, 75 × 181,3 cm. Pinacoteca di Brera, Milaan. De gedetailleerde kostuums, paarden en kleine verhalende taferelen maken Costa’s schilderij tot een interessante vergelijking met de anonieme Adoration of the Magi.

Waarom een toeschrijving aan Costa te ver gaat

Het zou verleidelijk zijn om Lorenzo Costa als mogelijke schilder naar voren te schuiven. De figuren van Costa zijn in zijn erkende werken rond 1500 doorgaans vloeiender geïntegreerd in de compositie. De gezichten hebben een zachtere overgang tussen licht en schaduw, terwijl de anatomie meestal overtuigender is. Het Dusseldorpse Christuskind oogt bijvoorbeeld tamelijk stijf. De benen en handen zijn minder verfijnd dan de kostuums van de koningen.

De schilder lijkt op sommige plaatsen meer belangstelling te hebben voor details dan voor de samenhang van de voorstelling. Dat hoeft geen gebrek aan artistieke kwaliteit te betekenen. Het kan juist wijzen op een schilder die nog sterk verbonden was met de oudere Ferrarese traditie. Voorlopig is een regionale plaatsing aannemelijker dan een echte naamstoeschrijving.

De achterzijde roept minstens zoveel vragen op

Een belangrijk obstakel bij de beoordeling is de drager. Het veilinghuis beschrijft het werk als olieverf op doek en hout. Dat is geen gebruikelijke aanduiding voor een oorspronkelijke Italiaanse paneelschildering rond 1500. Het is mogelijk dat een oudere schildering op doek later op een houten drager is bevestigd. Ook kan sprake zijn van een ingrijpender restauratie waarbij een oorspronkelijke paneelschildering werd overgebracht op een andere drager.

Het onderscheid is wezenlijk. Een doek dat op hout is geplakt, een op doek overgebrachte oorspronkelijke paneelschildering en een latere schildering op doek kunnen er aan de achterzijde vergelijkbaar uitzien, terwijl hun kunsthistorische betekenis verschillend is.

Lorenzo Costa, Adoration of the Child with the Magi in the Distance, circa 1503-1506. Olieverf op paneel, 153,5 × 124,5 cm. Pinacoteca Nazionale di Bologna. Costa combineert monumentale voorgrondfiguren met kleine verhalende scènes in een uitgestrekt landschap.

Wat zegt de veilingmarkt?

De markt voor Italiaanse schilderkunst rond 1500 is sterk afhankelijk van de zekerheid waarmee een werk kan worden geplaatst. Een schilderij dat overtuigend aan een bekende kunstenaar is toegeschreven, bevindt zich commercieel in een andere categorie dan een anoniem werk uit dezelfde periode. De markt maakt onderscheid tussen overtuigende oude schilderkunst, middelmatige atelierproductie, problematische schilderijen en latere werken naar renaissancevoorbeelden.

Dat verschil blijkt bijvoorbeeld uit een Virgin and Child van Lorenzo Costa die op 9 juni 2026 bij Sotheby’s in Parijs werd aangeboden. Het paneel van 52,5 bij 46 centimeter kreeg een schatting van €50.000-70.000.[4] Sotheby’s beschreef het schilderij als een belangrijke toevoeging aan Costa’s oeuvre en wees op de langdurige aanwezigheid in een Franse familiecollectie. Dat is een wezenlijk andere uitgangspositie dan die van het Dusseldorpse werk. Bij het laatste ontbreken een specifieke kunstenaarsnaam en een gedocumenteerde provenance.

Een ontbrekende geschiedenis

De catalogus vermeldt geen eerdere eigenaar, geen verzameling, geen tentoonstelling en geen literatuur. Er is evenmin een verwijzing naar een expertise of een eerdere veiling. De geschiedenis van de Italiaanse renaissanceschilderkunst kent talrijke schilderijen die in de loop van de twintigste eeuw achtereenvolgens aan een bekende meester, diens atelier, een navolger en uiteindelijk een anonieme regionale schilder werden toegeschreven. De catalogisering van het veilinghuis is daarmee een vertrekpunt.

De koninklijke pracht van de Italiaanse schilderkunst. Gentile da Fabriano, Adoration of the Magi, 1423. Tempera op paneel, 300 × 282 cm. Galleria degli Uffizi, Florence. De rijk geklede koningen, het omvangrijke gevolg en de gedetailleerde landschapstaferelen tonen hoe de aanbidding der wijzen in de vijftiende eeuw uitgroeide tot een hoflijke voorstelling.

Waar ligt de kwaliteit?

De sterkste onderdelen van het schilderij zijn naar ons oordeel niet gelijkmatig over de voorstelling verdeeld. De gezichten van Maria en de jonge koning hebben een verfijning die in enkele andere figuren ontbreekt. De donkere koning is opvallend zorgvuldig weergegeven, vooral in de hoofdtooi en de decoratie van zijn kleding.

De hoge bomen en de kleine ruiters zijn met voldoende overtuiging geschilderd om als meer te functioneren dan louter achtergronddecoratie. Ook de combinatie van rood, groen, oker en donkere blauwtinten is effectief. Ondanks de dicht opeengepakte figuren blijft de compositie leesbaar.

Maar de anatomie van het Christuskind is minder overtuigend. Sommige handen zijn stijf, en de ruimtelijke verhouding tussen enkele figuren en paarden blijft problematisch. Dat zijn geen kleine details wanneer men een schilderij aan een belangrijke renaissancekunstenaar wil toeschrijven.

Een schilderij dat om een specifiekere plaatsing vraagt

De combinatie van hoflijke kostuums, sterk geïndividualiseerde gezichten, decoratieve landschappen en een uitgebreid koninklijk gevolg maakt een Noord-Italiaanse context rond 1500 aannemelijk. De schilderkunst van Ferrara en Bologna biedt daarbij de meest vruchtbare vergelijkingsrichting. Lorenzo Costa is relevant vanwege zijn behandeling van de aanbidding der wijzen en de manier waarop hij landschappelijke vertelling met religieuze figuren combineerde.

De veiling van 28 november zal vooral duidelijk maken hoeveel vertrouwen kopers bereid zijn te stellen in die onzekere combinatie van datering, zichtbare kwaliteit en conditie. De interessantste uitkomst zou niet noodzakelijk een hoge verkoopprijs zijn. Een overtuigende kunsthistorische plaatsing zou het werk minstens zo veel betekenis geven.

Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of dit onderwerp?

Heeft u een schilderij van deze kunstenaar in bezit, bent u een vergelijkbaar werk tegengekomen of beschikt u over informatie die voor verder onderzoek interessant kan zijn? Wij komen graag in contact met verzamelaars, kunsthandelaren en onderzoekers die zich met deze kunstenaar of verwante onderwerpen bezighouden.

Wij doen regelmatig onderzoek naar schilderijen die op de kunstmarkt verschijnen, waarbij onder meer toeschrijving, kwaliteit, provenance en eerdere verkoopresultaten aan bod komen. Heeft u een vraag over een werk of wilt u iets met ons delen? Neem dan gerust contact op via info@antonello.art.

Noten en bronnen

[1] Düsseldorfer Auktionshaus, Katalog 02/2026, lot 1903, “Italienischer Meister um 1500, Anbetung der Heiligen Drei Könige”, Düsseldorf, veiling van 28 november 2026.

[2] Pinacoteca di Brera, Milaan, Lorenzo Costa, Adoration of the Magi, 1499, olieverf op paneel, 75 × 181,3 cm, inventarisnummer 354.

[3] Pinacoteca Nazionale di Bologna, Lorenzo Costa, Adoration of the Child with the Magi in the Distance, circa 1503-1506, olieverf op paneel, 153,5 × 124,5 cm, inventarisnummer 557.

[4] Sotheby’s, Tableaux 1400-1900, Parijs, 9 juni 2026, lot 3, Lorenzo Costa, Virgin and Child, 52,5 × 46 cm, schatting €50.000-70.000.

Antonello.art

Aanvankelijk was het idee om Antonello.art anoniem te houden en zelf op de achtergrond te blijven. Maar omdat ‘Over ons’ juist de meest bezochte pagina blijkt te zijn, leek het me wel zo eerlijk om ook iets over mezelf te vertellen. Tijdens mijn researchmaster kunstgeschiedenis in Amsterdam liep ik stage bij een galerie gespecialiseerd in oude meesters en was ik onder meer actief op TEFAF. Hoewel ik de kunstwereld graag van dichtbij volg, vind ik het prettig om mijn eigen weg te kiezen. Ik vorm graag mijn eigen mening en probeer kunstwerken en marktontwikkelingen vanuit verschillende invalshoeken te bekijken (het liefst vóór een veiling). Zo ontstond het idee voor deze website: een plek om mijn ideeën te toetsen en in contact te komen met andere kunstliefhebbers. Een van mijn eerste artikelen leverde onverwacht vier nieuwe contacten op. Wat begon als een manier om mijn gedachten op papier te zetten, is inmiddels uitgegroeid tot een platform waarop ook gastartikelen verschijnen. Ik hoop dat mijn artikelen nuttig zijn voor verzamelaars, kunsthistorici en handelaren. Daarnaast kom ik graag in contact met mensen die mijn belangstelling delen, aanvullende inzichten hebben of simpelweg eens van gedachten willen wisselen (info@antonello.art). De artikelen worden oorspronkelijk in het Nederlands of Engels geschreven en vervolgens vertaald naar het Duits en Frans.