Op 3 december komt bij een Italiaanse veilinghuis een schilderij onder de hamer dat wordt toegeschreven aan Luis de Morales. De schatting bedraagt €8.000-12.000. Er lijkt een sterke visuele verwantschap te zijn met een Ecce Homo die vier jaar geleden bij Sotheby’s £113.000 opbracht. Maar gaat het hier om een daadwerkelijk eigenhandige versie of om een atelierwerk?
Christus is tot zijn midden afgebeeld met ontbloot bovenlichaam en terneergeslagen blik. Rond de hals ligt een zwaar koord en met zijn hand houdt hij een rietstaf vast, een voorwerp dat hem tijdens de bespotting werd gegeven. De achtergrond van dit kleine paneeltje van 36 bij 26,5 centimeter is geheel zwart. In december 2022 verscheen op een veiling in Londen een vergelijkbaar schilderij van Luis de Morales. Deze Ecce Homo heeft een opbouw die vrijwel hetzelfde is evenals het formaat.

Het ontblote bovenlichaam, de neergeslagen blik, de donkere achtergrond, het koord en de rietstaf komen er ook op voor. Sotheby’s catalogiseerde het zonder de kwalificatie attributed to en met een schatting van £100.000-150.000 bracht het £113.000 op. Vier jaar later verschijnt er een schilderij met vrijwel dezelfde voorstelling en hetzelfde formaat, maar met een stuk voorzichtigere schatting van €8.000-12.000. De vraag is waarom de ene Ecce Homo door de markt als een volwaardige Morales wordt gezien en de andere voorlopig in de categorie van de toeschrijvingen blijft hangen.[1][2]

Een bekend beeld van een veelgevraagde schilder
Luis de Morales (1510-1586) behoort tot de belangrijkste schilders van de Spaanse renaissance en verwierf vooral bekendheid met kleine devotiepanelen. De Ecce Homo werd een van zijn meest karakteristieke onderwerpen. Morales wist de grote gebeurtenissen uit het Passieverhaal terug te brengen tot een intens klein beeld. Vaak ontbreken de andere figuren uit het verhaal, de soldaten en het publiek.
De beschouwer wordt rechtstreeks geconfronteerd met het lijdende gezicht van Christus. Het was schilderkunst die zich leende voor persoonlijke meditatie. De combinatie van verfijnde uitvoering, toegankelijkheid en een klein formaat maakte deze panelen aantrekkelijk voor zowel religieuze instellingen als particuliere opdrachtgevers.
De grote tentoonstelling El Divino Morales die in 2015 in het Museo del Prado werd georganiseerd plaatste deze devotionele schilderijen opnieuw in het centrum van zijn oeuvre. Ze worden niet meer beschouwd als nevenproductie naast de altaarstukken maar als een onderdeel van zijn artistieke identiteit. Een klein Ecce Homo-paneel is dus geen marginaal onderwerp voor Morales, het behoort juist tot de categorie waar hij zeer herkenbaar aan is.[3]

Een succes compositie die vaak werd herhaald
Morales herhaalde zijn eigen composities soms met medewerking van het atelier. Daarnaast ontstonden kopieën en navolgingen. Zo zijn er bij schilderijen van hem puntjes gevonden in de verflagen, waarbij een compositie naar een geperforeerd voorbeeld op het paneel werd overgebracht. Dat maakte het mogelijk om dezelfde voorstelling opnieuw te gebruiken door zowel Morales zelf als door medewerkers van zijn atelier. Het verklaart waarom twee schilderijen vrijwel dezelfde Christus kunnen tonen zonder dat zij misschien door dezelfde hand (van de meester) zijn uitgevoerd. Een overeenkomst in de plaatsing van hoofd, schouders, handen en attributen bewijst dus nog weinig.[4]

De kwaliteit van het schilderij zit vooral in het gezicht
Vooral de modellering van het gezicht verdient de aandacht. Het licht valt op het voorhoofd, de neus en de wangen. De ogen zijn half gesloten, en de mond is licht geopend. De overgangen tussen de lichte huid en de beschaduwde delen is redelijk zacht uitgevoerd. Dat sluit aan bij het sfumato dat Morales naar Italiaanse voorbeelden gebruikte (zachte overgangen).
De wenkbrauwen, de baard en het haar zijn gedetailleerd weergegeven. Die samenwerking van zachtheid en precisie is een kenmerk van deze schilder. Het zit dus ook in deze details. De kleine bloedsporen op het voorhoofd zijn terughoudend aangebracht. De doornenkroon ontbreekt overigens, maar de figuur toont wel de verwondingen ervan. Een iconografische keuze die we ook bij andere versies van Morales terug weten te vinden.

De hand lijkt minder verfijnd te zijn dan de modellering van het gezicht. De vingers zijn duidelijk afgebakend maar missen de subtiele overgangen die het gelaat juist wel kenmerken. Ook het koord heeft een dergelijke behandeling gekregen. Dat kan het gevolg zijn van zowel latere restauraties of een samenwerking binnen een atelier. Morales’ populariteit heeft een grote hoeveelheid atelierkopieën en navolgers voortgebracht. In elk geval is het werk kwalitatief genoeg om een vergelijking te kunnen maken met bekende werken uit het oeuvre.
Hetzelfde formaat maar is het ook dezelfde voorstelling binnen het ouvre?
De sterkste vergelijking blijft de eerder genoemde Ecce Homo die Sotheby’s in 2022 verkocht. Beide schilderijen tonen Christus zonder doornenkroon, met een koord rond de hals, een rietstaf en een sterk naar links gedraaid hoofd. Bij de Sotheby’s versie oogt de overgang tussen hoofd en hals anders. De behandeling van de baard en de vorm van de hand wijken af. Ook het koord is niet precies gelijk weergegeven. Dat zijn juist de verschillen waarop we ons moeten concentreren.
Of het paneel inderdaad door Morales zelf is geschilderd kunnen we nog beter benaderen met een kleine Ecce Homo van omstreeks 1565 in de collectie van Fundación Banco Santander. Deze toont Christus met neergeslagen blik, een koord rond de hals en weer een donkere achtergrond. Christus draagt daar echter een doornenkroon, terwijl de rietstaf ontbreekt.[5]

Een andere relevante versie bevindt zich in de Gemäldegalerie Alte Meister in Dresden. Deze Ecce Homo isgedateerd omstreeks 1560-1570. Het maakt duidelijk dat Morales in de jaren zestig van de zestiende eeuw daadwerkelijk kleine Ecce Homo-panelen van dit type produceerde. Een vergelijking met authentieke schilderijen kan ons dus helpen de artistieke context van dit te veilen werk te bepalen.[6]
Een markt waarin de verschillen groot zijn
De veilinggeschiedenis van Morales bevestigt hoe verschillend de markt reageert op kwaliteit, conditie, herkomst en de zekerheid van de toeschrijving. In december 2013 verkocht Sotheby’s een andere Ecce Homo op een klein paneel. Het schilderij had een restauratie ondergaan waarbij latere toevoegingen aan de boven- en onderzijde waren verwijderd. Bovendien werd de toeschrijving door een expert benadrukt. Het werk bracht £170.000 op.[7]
Een kwalitatief eigenhandige Morales kan dus wel degelijk een sterk verzamelaarspubliek aantrekken. In september 2023 verkocht een veilinghuis een Ecce Homo van Morales voor €23.000. Het schilderij was afkomstig uit een Madrileense particuliere verzameling en zou door de familie van de eigenaren in Spanje zijn verworven. Volgens de catalogus was het onderzocht door een expert, die het als eigenhandig en zonder ateliermedewerking beschouwde.[8]

Bij een andere veiling in Barcelona werd in mei 2020 voor een andere Ecce Homo van Morales een prijs van €115.000 bereikt. En in mei 2025 verkocht Christie’s in New York een Ecce Homo van Morales, 49,2 bij 33,3 centimeter. Het schilderij had een provenance en tentoonstellingshistorie alsmede vermelding in literatuur. Tegenover een schatting van $200.000-300.000 werd een prijs van $176.000 inclusief opgeld behaald.[9]
Morales heeft een serieuze verzamelaarsmarkt, maar die markt is niet eenvoudig. De schatting van dit te veilen werk is laag ten opzichte van de behandelde internationale verkopen, maar niet onlogisch voor een schilderij waarvan de eigenhandigheid nog niet goed is vastgesteld.

Een interessante toevoeging maar nog geen ontdekking?
De aantrekkingskracht van deze Ecce Homo ligt niet in de zeldzaamheid van het gekozen onderwerp. Morales maakte de voorstelling namelijk beroemd en zijn atelier en navolgers hielpen het verder te verspreiden. Het is dus ook mogelijk dat het schilderij een goed atelierwerk is, gebaseerd op een succesvol model van de meester. De schatting van €8.000-12.000 maakt duidelijk dat het veilinghuis daar mogelijk ook nog mee stoeit.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of dit onderwerp?
Heeft u een schilderij van deze kunstenaar in bezit, bent u een vergelijkbaar werk tegengekomen of beschikt u over informatie die voor verder onderzoek interessant kan zijn? Wij komen graag in contact met verzamelaars, kunsthandelaren en onderzoekers die zich met deze kunstenaar of verwante onderwerpen bezighouden.
Wij doen regelmatig onderzoek naar schilderijen die op de kunstmarkt verschijnen, waarbij onder meer toeschrijving, kwaliteit, provenance en eerdere verkoopresultaten aan bod komen. Heeft u een vraag over een werk of wilt u iets met ons delen? Neem dan gerust contact op via info@antonello.art.
Noten en bronnen
[1] Lucas Aste, Palazzo Duodo – Dipinti Antichi e del XIX Secolo, 3 december 2026, lot 40, Luis de Morales (toegeschreven aan), Ecce Homo, olieverf op paneel, 36,2 × 26,5 cm. Schatting €8.000-12.000.
[2] Sotheby’s, Old Masters Evening Auction, Londen, 7 december 2022, lot 5, Luis de Morales, Ecce Homo, olieverf op zacht houten paneel, 36 × 26,8 cm. Schatting £100.000-150.000. Resultaat £113.400 inclusief opgeld.
[3] Museo Nacional del Prado, El Divino Morales, tentoonstelling van 2015-2016
[4] Museu Nacional d’Art de Catalunya, Barcelona, collectiecatalogus, Luis de Morales, Ecce Homo, 1570-1580, olieverf op hout, 82,7 × 57,7 cm, inv. nr. 011547-000.
[5] Trinidad de Antonio, collectiecatalogus Fundación Banco Santander, Ecce Homo, Luis de Morales, ca. 1565, olieverf op paneel, circa 23 × 15 cm.
[6] Staatliche Kunstsammlungen Dresden, Gemäldegalerie Alte Meister, Luis de Morales, Ecce Homo, ca. 1560-1570, olieverf op eiken paneel, 32,5 × 25 cm.
[7] Sotheby’s, Old Master & British Paintings Evening Sale, Londen, 4 december 2013, lot 5, Luis de Morales, Ecce Homo, olieverf op paneel, circa 32,8 × 24,5 cm. Schatting £80.000-120.000, resultaat £170.500 inclusief opgeld.
[8] Subastas Segre, Subasta 158, Madrid, 19 september 2023, lot 70, Luis de Morales, Ecce Homo, olieverf op paneel, 40 × 28,5 cm. Resultaat van €23.000.
[9] Christie’s, New York, 21 mei 2025, lot 122, Luis de Morales, Ecce Homo, olieverf op paneel, 49,2 × 33,3 cm, schatting $200.000-300.000. Gerealiseerd $176.400 inclusief opgeld.