Een schilderij naar Rafaëls Madonna of the Rose, aanvankelijk een zeventiende-eeuwse Hollandse kopie, wordt inmiddels in verband gebracht met het atelier van de Italiaanse renaissancemeester zelf. Veilinghuis Boissinot & Tailliez in Poitiers heeft de geplande verkoop van 7 november 2026 uitgesteld tot begin 2027 om aanvullend onderzoek te laten verrichten. De oorspronkelijke schatting bedroeg €8.000-12.000. Achter deze verandering schuilt een interessante kunsthistorische vraag.
Een schilderij dat voor €8.000-12.000 in een regionale Franse veiling verschijnt, zal doorgaans niet vanzelfsprekend internationale aandacht trekken. Wanneer datzelfde schilderij nog voor de verkoop van een zeventiende-eeuwse Hollandse kopie verandert in een vroeg zestiende-eeuws Italiaans werk uit het atelier van Rafaël ligt dat anders.[1]
Dat zien we gebeuren bij dit werk, oorspronkelijk aangekondigd als lot 120 op een veiling die gepland stond voor 7 november 2026. Het schilderij, een olieverf op geparketteerd paneel van 104 × 82 centimeter, volgt de beroemde compositie van Raffaello Sanzio (1483-1520). Het origineel bevindt zich in het Museo del Prado in Madrid.

Het schilderij werd eerst nog beschreven als een werk van de Hollandse school uit de zeventiende eeuw, naar Rafaël. Vervolgens als uit de omgeving van Rafaël en toen Italiaanse school, begin zestiende eeuw, atelier van Rafaël en naar diens compositie. Een Hollandse kopiist die rond 1650 een beroemd renaissancewerk reproduceert, staat op grote historische afstand van de oorspronkelijke kunstenaar. Een schilderij dat werkelijk in Rafaëls atelier ontstond, behoort daarentegen tot de onmiddellijke productieomgeving van een van de belangrijkste kunstenaars van de Italiaanse renaissance.
De Franse veiling heeft inmiddels plaatsgemaakt voor een aangekondigd vervolg in het begin van 2027. Volgens de aangepaste catalogus wordt de verkoop uitgesteld vanwege aanvullend onderzoek. Het uitstel is geen bewijs dat een nieuwe Rafaël is ontdekt. Wel dat waarschijnlijk technisch onderzoek verricht gaat worden en experts zullen worden bevraagd. De verschuiving in datering en toeschrijving is voor ons dan ook voldoende interessant om aan een nadere beschouwing te onderwerpen.
Een bekende compositie, maar geen eenvoudige kopie
Het aangeboden schilderij toont de Maagd Maria met het Christuskind op schoot. Rechts staat de jonge Johannes de Doper, die een banderol met de woorden Agnus Dei aanreikt. Links, grotendeels opgenomen in het duister, bevindt zich Jozef. Jozef neemt een merkwaardige plaats in. Hij is fysiek aanwezig, maar lijkt zich bijna uit de voorstelling terug te trekken. Zijn donkere figuur vormt een tegengewicht voor de lichtere gezichten en lichamen van Maria en de kinderen.
De schilder heeft de figuren dicht tegen elkaar geplaatst, met nauwelijks ruimte tussen de verschillende lichaamsdelen. Het groene gewaad van Maria fungeert als een breed, samenbindend kleurvlak. Daartegenover staan de warme huidtinten, de roze mouw en de donkere achtergrond.

Maria’s gezicht is gedetailleerd gemodelleerd, maar bezit een sterkere contourlijnen dan het origineel. De gezichten van de kinderen zijn voller en in bepaalde passages minder subtiel uitgewerkt. Jozef is veel schetsmatiger in het donker opgenomen. Dat hoeft niet uitsluitend aan de oorspronkelijke schilder te liggen. Oude retouches en plaatselijke verfverliezen kunnen een goede beoordeling in de weg zitten. Over het oppervlak lopen verschillende storende lijnen, waaronder een opvallende verticale naad door het midden van de compositie.
De roos die er oorspronkelijk niet was
Het prototype wordt door het Prado tegenwoordig als een werk van Rafaël zelf gecatalogiseerd, waarschijnlijk ontstaan rond 1517. Het schilderij werd oorspronkelijk op paneel vervaardigd, maar vermoedelijk in de eerste helft van de negentiende eeuw op doek overgebracht, waarbij ook de afmetingen werden gewijzigd.
Bovendien is het onderste gedeelte met de roos waaraan het schilderij zijn bekende naam ontleent, waarschijnlijk een latere toevoeging.[2] Dat maakt de geschiedenis van de verschillende versies ingewikkeld. De roos ontbreekt namelijk op het huidige schilderij. Dat zou kunnen suggereren dat de schilder een vroege toestand van Rafaëls compositie kende, voordat de voorstelling in de negentiende eeuw werd uitgebreid.

Het Prado stelt dat kopieën van de voorstelling al in de zestiende eeuw circuleerden. In het testament van de Florentijnse schilder Benedetto Rabuyate, die in Valladolid werkzaam was, worden in 1589 maar liefst zes exemplaren genoemd. Ook latere versies konden dus een oudere toestand van de compositie bewaren.
Een bijzonder relevante vergelijking bevindt zich in het Museo Nacional de Escultura in Valladolid. Daar wordt een anonieme Sagrada Familia con San Juanito, eveneens bekend als Virgen de la Rosa, bewaard. Het schilderij is uitgevoerd in olieverf op paneel, meet 101 × 82 centimeter en wordt gedateerd tussen 1576 en 1600. Het museum classificeert het uitdrukkelijk als een kopie naar Rafaël.[3]
Het ontbreken van de roos levert geen overtuigend argument voor een directe relatie met Rafaëls atelier. Een zestiende-eeuwse kopie kon dezelfde voorstelling weergeven zonder ooit in de onmiddellijke nabijheid van de meester te zijn ontstaan.
Rafaël en de productie van zijn atelier
Rafaëls atelier behoorde tijdens zijn laatste Romeinse jaren tot de belangrijkste artistieke werkplaatsen van Europa. Zijn leerlingen werkten mee aan de uitvoering en verspreiding van zijn ontwerpen en zetten bepaalde werkzaamheden na zijn overlijden in 1520 voort.
De grenzen tussen eigenhandige uitvoering, atelierproductie en latere navolging zijn daardoor niet altijd eenvoudig te trekken. Zelfs over het origineel bestaat een geschiedenis van uiteenlopende beoordelingen. Het Prado verdedigt de toeschrijving aan Rafaël, hoewel sommige kunsthistorici bij bepaalde passages betrokkenheid van medewerkers vermoeden.

Een ander belangrijk schilderij bevindt zich in Edinburgh. De National Gallery of Scotland bewaart Giulio Romano’s The Holy Family with the Infant Saint John the Baptist. Daarin gebruikte Rafaëls leerling dezelfde figuurgroep als uitgangspunt, maar plaatste hij de voorstelling in een andere omgeving, met een architecturale omlijsting en een landschap. De figuren verwijzen rechtstreeks naar het prototype, terwijl de omringende wereld duidelijk een eigen karakter kreeg.[4]
Deze vergelijking laat zien hoe de compositie al binnen Rafaëls directe omgeving kon worden hergebruikt. Dat is anders dan die van een latere kopiist die een bestaande voorstelling zo nauwkeurig mogelijk reproduceert. Volgens de catalogus zou het schilderij overigens vroeger hebben behoord tot de collectie van een prins de Rohan. Vervolgens zou het op 13 juni 1978 bij Tajan zijn geveild.
Wat zegt de markt over vergelijkbare werken?
De oorspronkelijke schatting van €8.000-12.000 krijgt een andere betekenis wanneer we kijken naar schilderijen die daadwerkelijk als atelierwerk van Rafaël zijn aangeboden. Een bijzonder relevante vergelijking verscheen op 8 december 2011 bij Sotheby’s in Londen.
Er werd toen een andere versie van dezelfde compositie geveild. Sotheby’s catalogiseerde dat schilderij als Workshop of Raffaello Sanzio, called Raphael. De schatting bedroeg £40.000-60.000. Het schilderij bracht ongeveer £100.000 op, inclusief opgeld.[5] Het schilderij kende restauraties en verfverlies, maar belangrijke delen van de voorstelling waren betrekkelijk goed bewaard gebleven. Belangrijker is dat de toeschrijving in Londen bij het aanbieden al als atelier van Rafaël was geformuleerd. Voor het huidige schilderij is juist die classificatie onderwerp van nader onderzoek.

In juli 2013 bood Sotheby’s een Madonna and Child with the Infant Saint John the Baptist aan als Circle of Raffaello Sanzio, met een schatting van £30.000-50.000. Dat werk bezat een provenance uit de collectie van de hertogin van Berry en was in 1865 al op een Parijse veiling verschenen. Het betrof bovendien een zelfstandige compositie in Rafaëls stijl, geen nauwgezette kopie van de Madonna of the Rose.[6]
Een ander paneel, The Madonna and Child with the Infant Saint John in a Landscape, werd in december 2016 eveneens als Circle of Raphael bij Sotheby’s aangeboden, met een schatting van £40.000-60.000. Dat schilderij had een uitgebreide negentiende-eeuwse verzamelgeschiedenis en was onder meer in 1885 bij de Royal Academy in Londen tentoongesteld. De toeschrijving was door de eeuwen heen verschillende keren veranderd.[7]
De voorbeelden laten wel zien hoe sterk de positie van een schilderij kan afhangen van de precieze toeschrijving, de kwaliteit van de uitvoering en de betrouwbaarheid van de historische documentatie. Een werk naar Rafaël kan eeuwen na zijn dood zijn ontstaan. Een schilderij uit zijn omgeving wordt doorgaans dichter bij zijn artistieke invloedssfeer geplaatst.
Wat kan verder onderzoek uitwijzen?
De beslissing om de verkoop uit te stellen, roept vanzelfsprekend de vraag op wat de deskundigen nog willen en kunnen onderzoeken. Een analyse van de houtsoort, de constructie en eventuele oude verbindingen kan helpen bepalen of de drager verenigbaar is met de voorgestelde datering en geografische herkomst.
Met infraroodreflectografie kunnen voorbereidende lijnen zichtbaar worden die onder de verf verborgen zijn. Bij Rafaël en zijn omgeving werden composities onder meer met behulp van kartons overgebracht. Daarbij kon gebruik worden gemaakt van spolvero, het overbrengen van contouren door middel van geprikte gaatjes en poeder.

Een ondertekening die nauw aansluit bij een bekende zestiende-eeuwse atelierpraktijk zou belangrijke informatie kunnen opleveren. Maar kopiisten konden ook technische methoden gebruiken die sterk aan de oorspronkelijke renaissancepraktijk herinneren. De aanwezigheid van een overgebracht ontwerp bewijst dus niet automatisch dat een schilderij in het atelier van Rafaël werd vervaardigd. Röntgenonderzoek kan vervolgens inzicht geven in de opbouw van het schilderij, de constructie van de drager en eventuele wijzigingen onder de zichtbare verf.
Pigmentonderzoek kan helpen vaststellen of de gebruikte materialen met een vroege zestiende-eeuwse datering verenigbaar zijn. Een pigment dat pas veel later beschikbaar kwam, kan een vroege datering problematisch maken. Omgekeerd bewijst de aanwezigheid van pigmenten die in Rafaëls tijd werden gebruikt vrijwel niets over het auteurschap. Dergelijke materialen waren voor veel kunstenaars beschikbaar en bleven soms eeuwenlang in gebruik.
Maar de conclusie dat een werk rechtstreeks uit Rafaëls atelier afkomstig is, vereist uiteindelijk de samenhang van technisch, stilistisch en historisch bewijs. Is sprake van een zorgvuldig gekopieerd schilderij? Zijn er onderliggende wijzigingen die wijzen op een zelfstandige uitwerking? En hoe verhouden de verfopbouw en de paneelconstructie zich tot bekende vroege versies?
Waarom het uitstel terecht aandacht verdient
Onze belangstelling gaat niet in de eerste plaats uit naar de mogelijkheid dat het schilderij een veel hogere prijs zou kunnen opbrengen. Interessanter is de vraag wat een goede vergelijking met het bekende corpus van versies naar Rafaëls Madonna of the Rose zal opleveren. De vrijwel oorspronkelijke afmetingen, het ontbreken van de later toegevoegde roos en de mogelijke provenance bieden verschillende aanknopingspunten.
Het ontbreken van de roos is niet zeldzaam. En de belangrijkste marktvergelijking, het in 2011 door Sotheby’s verkochte atelierpaneel, maakt duidelijk hoeveel een juiste classificatie kan betekenen. Een onderzoek zou het paneel een concretere plaats kunnen geven binnen de geschiedenis van Rafaëls atelier en de verspreiding van zijn composities. De vraag is dus, kan de nieuwe toeschrijving aan Rafaëls atelier uiteindelijk met voldoende bewijs worden gehandhaafd?
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of dit onderwerp?
Heeft u een schilderij van deze kunstenaar in bezit, bent u een vergelijkbaar werk tegengekomen of beschikt u over informatie die voor verder onderzoek interessant kan zijn? Wij komen graag in contact met verzamelaars, kunsthandelaren en onderzoekers die zich met deze kunstenaar of verwante onderwerpen bezighouden.
Wij doen regelmatig onderzoek naar schilderijen die op de kunstmarkt verschijnen, waarbij onder meer toeschrijving, kwaliteit, provenance en eerdere verkoopresultaten aan bod komen. Heeft u een vraag over een werk of wilt u iets met ons delen? Neem dan gerust contact op via info@antonello.art.
Noten en bronnen
[1] Hôtel des Ventes de Poitiers Boissinot & Tailliez, Bel ameublement & objets d’art, oorspronkelijk gepland voor 7 november 2026, lot 120, Vierge à la rose.
[2] Museo Nacional del Prado, “The Holy Family with the Infant Saint John the Baptist, or Madonna of the Rose”, Raffaello Sanzio, circa 1517.
[3] Museo Nacional de Escultura, Valladolid, Sagrada Familia con San Juanito; Virgen de la Rosa, anoniem, 1576–1600, olieverf op paneel, 101 × 82 cm.
[4] National Galleries of Scotland, Giulio Romano, The Holy Family with the Infant Saint John the Baptist, circa 1518-1520, olieverf en goud op paneel, 82,5 × 63,2 cm, inventarisnummer NG 2398.
[5] Sotheby’s, Old Master & British Paintings Day Sale, Londen, 8 december 2011, lot 107, Workshop of Raffaello Sanzio, Holy Family with the Infant St. John the Baptist, or Madonna della Rosa. Olieverf op paneel, 105,5 × 89,5 cm, schatting £40.000-60.000.
[6] Sotheby’s, Old Master & British Paintings Day Sale, Londen, 4 juli 2013, verkoop L13034, lot 210, Circle of Raffaello Sanzio, Madonna and Child with the Infant Saint John the Baptist. Schatting £30.000-50.000.
[7] Sotheby’s, Old Masters Evening Sale, Londen, december 2016, lot 4, Circle of Raffaello Sanzio, The Madonna and Child with the Infant Saint John in a Landscape. Schatting £40.000-60.000.