• Bericht gepubliceerd op:
  • Berichtcategorie:Veilingalerts
  • Leestijd:11 min. lezen

Op 28 november 2026 veilt het Düsseldorfer Auktionshaus een zestiende-eeuws mannenportret. Het schilderij wordt voorzichtig omschreven als werk van een vermoedelijk Florentijnse meester. De uitvoering, het formaat en vooral de behandeling van het gezicht maken een vergelijking met de portretkunst rond Andrea del Sarto legitiem. Domenico Puligo en Franciabigio bieden ook enkele aanknopingspunten.

Een man in een brede zwarte baret kijkt de beschouwer aan, enigszins schuin, met een uitdrukking die zich niet gemakkelijk laat lezen. Hij draagt een vrijwel geheel zwart gewaad. De achtergrond bestaat uit een sober interieur. Het schilderij heeft weinig nodig om te overtuigen. Er zijn geen handen die iets vasthouden en geen boeken of voorwerpen die informatie verschaffen over de identiteit van de geportretteerde. Vrijwel alles concentreert zich op het hoofd.

Anonieme Italiaanse meester, Portrait of a Man, vermoedelijk Florence, eerste helft zestiende eeuw. Olieverf op paneel, 60,5 × 49,5 cm. Düsseldorfer Auktionshaus, 28 november 2026, lot 1781. De zachte overgangen rond de ogen, de neus en de mond maken dit portret interessant voor wie de schilderkunst rond Andrea del Sarto kent. Verdient het schilderij een preciezere plaats binnen de Florentijnse portretkunst?

De overgang tussen licht en schaduw verloopt over het gezicht opmerkelijk zacht. De neus, de oogkassen en de wangen zijn niet met nadrukkelijke contouren afgebakend. De schilder heeft de vormen eerder uit subtiele verschillen in toon opgebouwd. Dat roept associaties op met de Florentijnse portretkunst van de jaren 1515-1535. Meer specifiek met Andrea del Sarto en enkele kunstenaars die zijn manier van schilderen overnamen.

Op het moment van schrijven staat het biedbedrag al op €5000 euro, tegen een schatting van €1500 euro. Het is begrijpelijk waarom het portret de aandacht trekt. De catalogus vermeldt geen kunstenaar, provenance, tentoonstellingsgeschiedenis of literatuur, maar de voorstelling laat een aanzienlijk specifiekere kunsthistorische duiding toe dan het algemene etiket doet vermoeden.

Het werk wordt op 28 november als lot 1781 aangeboden bij het Düsseldorfer Auktionshaus. De catalogisering luidt eenvoudig: Italienischer Meister, wohl Florenz, erste Hälfte 16. Jhdt. Het portret is geschilderd in olieverf op paneel en meet 60,5 × 49,5 centimeter.[1]

De kwalitatieve schilderkunst achter het zwarte gewaad

Het portret behoort tot een type dat in het vroeg-zestiende-eeuwse Florence bijzonder geliefd was. Het halffiguurportret van een man in donkere kleding, meestal weergegeven tegen een neutrale of architectonische achtergrond. Het vestigt de aandacht op de individuele trekken van de geportretteerde. Het gezicht wordt door kleurverschillen en lichtwerking gemodelleerd.

Daarin schuilt ook de belangrijkste aanwijzing voor een mogelijke plaatsing binnen een specifiek Florentijns milieu. Deze manier van schilderen sluit aan bij een traditie die teruggaat op Leonardo da Vinci en in Florence onder meer door Andrea del Sarto werd ontwikkeld. We hebben het hier over het gebruik van sfumato, de beperkte kleurstelling en het modelleren van vormen door subtiele overgangen tussen kleur en licht.[2]

Wat bij dit paneel ontbreekt is evenwel een compositorische spanning. Het portret is eenvoudig en statisch. Juist deze vereenvoudiging komt geregeld voor bij schilders uit Del Sarto’s omgeving.

Andrea del Sarto (1486–1530), Portrait of a Young Man, circa 1517–1518. National Gallery, Londen. Vergelijk vooral de zachte modellering van het gezicht en de subtiele overgangen tussen licht en schaduw. Del Sarto’s compositie is beweeglijker en ruimtelijk ambitieuzer, maar de overeenkomst in schilderkundige benadering verklaart waarom zijn naam bij het aangeboden paneel in gedachten komt.

Domenico Puligo als mogelijke richting

Binnen de generatie kunstenaars die in Florence onder invloed van Andrea del Sarto werkte, verdient Domenico Puligo (1492-1527) bijzondere aandacht. Zijn schilderkunst wordt gekenmerkt door een zachte modellering. Contouren verliezen geregeld hun scherpte, terwijl gezichten uit delicate overgangen tussen licht en donker worden opgebouwd.

Een relevante vergelijking bevindt zich in de Gemäldegalerie in Berlijn, Puligo’s Portrait of a Man, circa 1520-1525.[3] De twee portretten delen een vergelijkbaar formaat, een donkere kledingtraditie en een sterke concentratie op de psychologische aanwezigheid van de geportretteerde. Ook de verhouding tussen gezicht en hoofddeksel is verwant. De brede donkere baret vormt een visuele massa waartegen het lichtere gezicht scherp afsteekt.

Het gaat niet om een identieke compositie, maar om een herkenbare manier van portretteren. Nog interessanter is Puligo’s mannenportret van omstreeks 1525 in de Galleria Palatina van Palazzo Pitti in Florence. Dat schilderij werd lange tijd aan Andrea del Sarto toegeschreven.[4] Puligo’s portretten werden in het verleden herhaaldelijk voor werken van zijn beroemdere tijdgenoot aangezien. De overeenkomsten betreffen niet alleen de keuze van onderwerpen, maar ook de techniek van de gezichtmodellering.

Domenico Puligo (1492–1527), Portrait of a Man, circa 1525. Galleria Palatina, Palazzo Pitti, Florence. Dit portret werd lange tijd aan Andrea del Sarto toegeschreven. De zachte gezichtmodellering, het donkere kostuum en de brede baret maken het een bijzonder relevante vergelijking. Let vooral op de wijze waarop het gezicht uit de donkere omgeving naar voren komt.

Franciabigio en het Florentijnse mannenportret

Een tweede naam die nadrukkelijk in beeld komt, is Franciabigio (circa 1484-1525). Franciabigio werkte nauw samen met Andrea del Sarto. Bijzonder relevant is zijn gedateerde Portrait of a Man uit 1517 in de Liechtenstein Collections.

Het schilderij toont eveneens een man in donkere kleding tegen een vrijwel neutrale achtergrond. De beschouwer wordt geconfronteerd met een gezicht waarin de schilder weinig middelen nodig heeft om individualiteit en karakter te suggereren. De compositie is bewust terughoudend. Alle overbodige details zijn weggelaten.[5] Het gezicht in het paneel dat nu op de veiling komt is alleen zachter en minder sculpturaal.

Een portret kan overtuigend aansluiten bij een bekend kunstenaarsmilieu zonder daarmee door een van de belangrijkste schilders uit dat milieu te zijn uitgevoerd. De verschillen tussen een eigenhandig schilderij, een werkplaatsproduct en een latere navolging kunnen subtiel zijn. Juist bij portretten met een beperkt kleurenpalet en vergelijkbare kostuums is het gevaar van te snelle identificaties groot.

Pier Francesco Foschi, een derde mogelijkheid?

De derde kunstenaar die nader onderzoek verdient, is Pier Francesco Foschi (1502-1567). Foschi werd opgeleid in de omgeving van Andrea del Sarto en werkte later samen met Pontormo. Zijn portretten werden gedurende lange tijd geregeld onder andere kunstenaarsnamen gecatalogiseerd.

Een bijzonder relevante vergelijking verscheen in januari 2021 bij Sotheby’s in New York. Het ging om Foschi’s Portrait of a Man in a Black Hat, Bust-Length, een olieverfschilderij op paneel van 59 × 46 centimeter. De voorstelling vertoont overeenkomsten: een man met een brede zwarte baret en donker gewaad, weergegeven tegen een eenvoudige achtergrond.

Nog opmerkelijker is de geschiedenis van de toeschrijving. Het schilderij werd in 1928 aangeboden onder de naam Pontormo. Later circuleerde het als Andrea del Sarto en vervolgens als Franciabigio. Uiteindelijk werd het ondergebracht in het oeuvre van Foschi. Deze opeenvolging laat zien hoe nauw de stilistische verwantschappen binnen deze Florentijnse groep kunnen zijn.[6]

Franciabigio (circa 1484–1525), Portrait of a Man, 1517. Liechtenstein Collections, Vaduz–Wenen. Franciabigio laat zien hoeveel een portretschilder met een beperkt aantal middelen kon bereiken. Het gezicht is steviger gemodelleerd dan dat van de man op het Düsseldorfse paneel.

Een oude naam op de achterzijde?

De achterkant van het Düsseldorfse paneel verdient minstens zoveel aandacht als de voorkant. Er zijn verschillende oude opschriften, stempels en gedeeltelijk beschadigde papieren resten zichtbaar. Vooral een klein etiket in het bovenste gedeelte van het paneel is opmerkelijk.

De handgeschreven tekst lijkt mogelijk op een naam die eindigt op Sarto. Het bewijst uiteraard niet dat het portret ooit op goede gronden aan hem werd toegeschreven. Oude etiketten kunnen een inmiddels verworpen toeschrijving, een handelaarsvermelding of een eenvoudige administratieve notitie bevatten.

Wat betalen verzamelaars voor vergelijkbare portretten?

Een anoniem Florentijns portret uit de eerste helft van de zestiende eeuw bevindt zich commercieel in een andere categorie dan een geaccepteerd werk van Domenico Puligo, Franciabigio of Pier Francesco Foschi. Bij Sotheby’s in New York werd Foschi’s eerder genoemde Portrait of a Man in a Black Hat, Bust-Length in januari 2021 geschat op $60.000-80.000, met een gerealiseerde prijs van $140.000.

Het schilderij beschikte bovendien over een lange en gedocumenteerde geschiedenis. Het was sinds 1928 bekend, kwam voorbij verschillende gevestigde kunsthandelaren en maakte vanaf 1959 deel uit van de collectie van David G. Carter.

Een andere Foschi, Portrait of a Young Man in a Black Cap, werd in januari 2022 eveneens bij Sotheby’s in New York aangeboden, met een schatting van $50.000-70.000. Het werk was groter, 74,9 × 60,3 centimeter, en beschikte over een historische provenance en literatuurvermeldingen. Het bleef onverkocht.[7]

Pier Francesco Foschi (1502–1567), Portrait of a Man in a Black Hat, Bust-Length. Sotheby’s, New York, januari 2021. De zwarte baret, de donkere kleding en de sobere voorstelling sluiten aan. Het werk circuleerde achtereenvolgens onder de namen Pontormo, Andrea del Sarto en Franciabigio, voordat het aan Foschi werd toegeschreven.

Ook een overtuigend toegeschreven portret met een bekende kunstenaarsnaam en historische documentatie hoeft dus niet automatisch kopers te vinden op het door het veilinghuis voorgestelde prijsniveau. Formaat, conditie, presentatie, toeschrijvingsgeschiedenis en veilingcontext kunnen de commerciële positie enorm beïnvloeden.

Nog relevanter is de markt voor navolgingen. Het kan tonen hoe beperkt de belangstelling kan zijn zodra een schilderij niet als eigenhandig werk van een bekende meester wordt beschouwd. Het huidige portret bevindt zich voorlopig precies in dit spanningsveld. De foto’s suggereren naar ons idee een interessante schilder kwaliteit, maar de catalogisering biedt geen specifieke auteursnaam, geen gedocumenteerde provenance en geen wetenschappelijk onderbouwde toeschrijving.

Het bedrag van €1.500 is daarom vooral een voorzichtige marktpositionering van een werk waarvan de belangrijkste kunsthistorische vragen nog onbeantwoord zijn.

Een bekende naam is niet noodzakelijk

De vraag of het portret door Puligo, Franciabigio of Foschi is geschilderd, is interessant. Florence kende in de eerste decennia van de zestiende eeuw een levendige portretcultuur. De schilderkunst ontwikkelde zich in deze periode van betrekkelijk formele afbeeldingen naar portretten waarin individualiteit, houding en psychologische aanwezigheid steeds belangrijker werden.

Andrea del Sarto speelde daarin een centrale rol, maar zijn invloed beperkte zich niet tot enkele beroemde leerlingen. Er bestond een veel bredere groep kunstenaars die zijn schilderkunstige oplossingen overnamen en aanpasten. Dat verklaart ook waarom sommige portretten, ondanks hun hoge kwaliteit, nog altijd zonder zekere kunstenaarsnaam in museumcollecties worden bewaard.

Die vergelijking is belangrijk omdat zij laat zien dat een anonieme toeschrijving niet noodzakelijk betekent dat de kwaliteit onvoldoende is. Soms ontbreekt eenvoudig het doorslaggevende bewijs om een schilderij aan één individuele kunstenaar toe te schrijven. Dat hoeft de kunsthistorische betekenis niet weg te nemen. De vraag is vooral hoe overtuigend het werk binnen een specifieke schildertraditie kan worden geplaatst.

Andrea del Sarto (1486-1530), Portrait of a Man, 1528–1529. Olieverf op doek, overgebracht van paneel, 66,7 × 50,5 cm. Metropolitan Museum of Art, New York. Kijk vooral naar de zachte behandeling van de oogpartijen en de overgang tussen de belichte huid en de schaduw. Del Sarto’s voorstelling is compositorisch ambitieuzer, maar de verwantschap is opmerkelijk. Het werk laat zien binnen welke Florentijnse traditie het anonieme portret mogelijk thuishoort.

Een kwestie van kwaliteit en bewijs

Voor het Düsseldorfse portret ligt, menen wij, de aantrekkingskracht in de combinatie van verschillende factoren. Het formaat sluit aan bij de portretproductie van de vroege Florentijnse zestiende eeuw. Het sobere zwarte kostuum, de brede baret en de architectonisch geordende achtergrond passen binnen diezelfde traditie.

De zachte modellering van het gezicht vertoont duidelijke overeenkomsten met de schilderkunst rond Andrea del Sarto. De achterkant van het schilderij kan bovendien nog informatie bevatten over de vroegere toeschrijving of eigenaarsgeschiedenis. De zichtbare kwaliteit geeft aanleiding tot vragen die de huidige catalogisering nog niet beantwoordt.

De veiling van 28 november zal vooral laten zien in hoeverre kopers bereid zijn waarde toe te kennen aan die kunsthistorische mogelijkheid, zonder dat zij door een gevestigde kunstenaarsnaam wordt ondersteund. Daarmee is dit kavel volgens ons interessanter dan de korte catalogusbeschrijving doet vermoeden.

Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of dit onderwerp?

Heeft u een schilderij van deze kunstenaar in bezit, bent u een vergelijkbaar werk tegengekomen of beschikt u over informatie die voor verder onderzoek interessant kan zijn? Wij komen graag in contact met verzamelaars, kunsthandelaren en onderzoekers die zich met deze kunstenaar of verwante onderwerpen bezighouden.

Wij doen regelmatig onderzoek naar schilderijen die op de kunstmarkt verschijnen, waarbij onder meer toeschrijving, kwaliteit, provenance en eerdere verkoopresultaten aan bod komen. Heeft u een vraag over een werk of wilt u iets met ons delen? Neem dan gerust contact op via info@antonello.art.

Noten en bronnen

[1] Düsseldorfer Auktionshaus, Katalog 02/2026, lot 1781, Italienischer Meister, wohl Florenz, erste Hälfte 16. Jhdt., Herrenportrait. Veiling van 28 november 2026, Düsseldorf.

[2] The National Gallery, Londen, Andrea del Sarto, Portrait of a Young Man, circa 1517–1518, inv. NG690.

[3] Staatliche Museen zu Berlin, Gemäldegalerie, Domenico Puligo, Portrait of a Man, circa 1520–1525, inv. 239.

[4] Ministero della Cultura, Italië, catalogusfiche 0900196341, Domenico Puligo, Ritratto d’uomo, circa 1525, Palazzo Pitti, Galleria Palatina, Florence.

[5] Liechtenstein Collections, Franciabigio, Portrait of a Man, 1517, inv. GE 851.

[6] Sotheby’s, Master Paintings Part II, New York, 22–30 januari 2021, lot 561, Pier Francesco di Jacopo Foschi, Portrait of a Man in a Black Hat, Bust-Length.

[7] Sotheby’s, Master Paintings Part II, New York, 18–28 januari 2022, lot 329, Pier Francesco Foschi, Portrait of a Young Man in a Black Cap.

Antonello.art

Aanvankelijk was het idee om Antonello.art anoniem te houden en zelf op de achtergrond te blijven. Maar omdat ‘Over ons’ juist de meest bezochte pagina blijkt te zijn, leek het me wel zo eerlijk om ook iets over mezelf te vertellen. Tijdens mijn researchmaster kunstgeschiedenis in Amsterdam liep ik stage bij een galerie gespecialiseerd in oude meesters en was ik onder meer actief op TEFAF. Hoewel ik de kunstwereld graag van dichtbij volg, vind ik het prettig om mijn eigen weg te kiezen. Ik vorm graag mijn eigen mening en probeer kunstwerken en marktontwikkelingen vanuit verschillende invalshoeken te bekijken (het liefst vóór een veiling). Zo ontstond het idee voor deze website: een plek om mijn ideeën te toetsen en in contact te komen met andere kunstliefhebbers. Een van mijn eerste artikelen leverde onverwacht vier nieuwe contacten op. Wat begon als een manier om mijn gedachten op papier te zetten, is inmiddels uitgegroeid tot een platform waarop ook gastartikelen verschijnen. Ik hoop dat mijn artikelen nuttig zijn voor verzamelaars, kunsthistorici en handelaren. Daarnaast kom ik graag in contact met mensen die mijn belangstelling delen, aanvullende inzichten hebben of simpelweg eens van gedachten willen wisselen (info@antonello.art). De artikelen worden oorspronkelijk in het Nederlands of Engels geschreven en vervolgens vertaald naar het Duits en Frans.