Een anoniem schilderij van Judith met het hoofd van Holofernes komt op 28 november bij het Düsseldorfer Auktionshaus onder de hamer. De schatting bedraagt slechts €300, maar op het moment van schrijven zijn biedingen al opgelopen tot €4.200. Achter de summiere catalogisering schuilt de vraag of we hier werkelijk kijken naar een Italiaanse meester uit de zeventiende eeuw.
Lot 1507, een onbekende Italiaanse meester uit de zeventiende eeuw, olieverf op hout, 63,5 bij 49,5 centimeter. Veel meer heeft het Düsseldorfer Auktionshaus niet nodig geacht om Judith mit dem Haupt des Holofernes in zijn komende kunstveiling te beschrijven. Geen gedocumenteerde provenance of kunsthistorische toelichting die wat ons betreft geen overbodige luxe geweest was.[1]
Toch lijkt het schilderij bepaald niet onopgemerkt te blijven. De huidige biedingen liggen met €4.200 al ruim boven de schatting. De veiling zelf vindt pas op 28 november 2026 plaats. Het is deels het gevolg van een laag ingezette schatting, maar de aandacht is reëel. Dat roept onvermijdelijk de vraag op wat de bieders menen te herkennen. Een compositie van een bekende meester? Een onderschat schilderij? Of eenvoudigweg een overtuigend oud paneel dat bijzonder voorzichtig is gecatalogiseerd?

Een opmerkelijke Judith
Het schilderij toont het moment nadat Judith de Assyrische veldheer Holofernes heeft onthoofd. De jonge vrouw verschijnt bijna frontaal, rijk gekleed, met het afgesneden hoofd dicht tegen haar lichaam. Achter Holofernes staat een oudere figuur, Judiths dienares Abra.
Het zwaard, in veel andere Judith-voorstellingen een belangrijk attribuut, speelt hier geen zichtbare rol. Judith kijkt de beschouwer aan met een opmerkelijk rustige uitdrukking. Haar gezicht is nauwelijks geëmotioneerd. De gruwelijkheid van het onderwerp wordt vrijwel volledig gedragen door het hoofd van Holofernes.
De compositie heeft daardoor iets van een portret. Judith is niet alleen de hoofdpersoon van het Bijbelse verhaal, maar ook een rijk uitgedoste jonge vrouw die zich nadrukkelijk toont. Over een donkerblauw gewaad draagt ze een uitvoerig versierde, goudkleurige borst- en schouderpartij, een antiquiserend harnas. Kleine parelvormige hangers, sieraden en een kralensnoer zorgen voor verdere verfijning.
Goudbruine en paarsrode stoffen zijn samengebracht tot een ingewikkeld geheel, bijeengehouden door een kostbaar ornament. Het behoort tot een veel oudere beeldtraditie waarin historische en Bijbelse heldinnen werden uitgerust met een combinatie van fantasiekleding, eigentijdse mode en klassieke militaire attributen. Vooral in de eerste helft van de zestiende eeuw werden vrouwen als Judith, Lucretia en Cleopatra geregeld voorgesteld als rijk geklede, bijna vorstelijke figuren.

Judith is met veel aandacht voor haar gelaat geschilderd. Haar huid is uitzonderlijk licht, de wangen zijn roze aangezet en de ogen hebben een nauwkeurige contour. De lippen staan iets uiteen. Holofernes daarentegen is grover behandeld. Zijn gezicht wordt gedomineerd door groenbruine en okerkleurige tonen. Het licht valt op zijn voorhoofd, neus en wang, terwijl de rest grotendeels in het donker verdwijnt.
De zware oogleden, de geopende mond en de sterk gemodelleerde neus geven hem haast meer karakter dan Judith zelf. De oudere figuur daarachter is opnieuw anders geschilderd. De schilder heeft een duidelijke hiërarchie aangebracht: alle aandacht gaat eerst naar de schoonheid van Judith, daarna naar de afschuwelijke consequentie van haar daad.
Een Italiaanse meester, maar uit welke eeuw dan wel?
Bij onderzoek naar mogelijke verwante werken dringt zich allereerst de vraag op of de zeventiende-eeuwse datering wel zo vanzelfsprekend is. Een onverwachte vergelijking biedt het werk van de Nederlandse schilder Jan Cornelisz. Vermeyen (circa 1502-1559). Vermeyens Judith draagt eveneens een rijk versierd, pseudo-Romeins harnas en een buitengewoon uitvoerige hoofdtooi.
Deze verwijzingen komen uit het zogenoemde Berlijnse schetsboek, dat wordt geassocieerd met Jacob Cornelisz. van Oostsanen en zijn atelier, en andere decoratieve voorbeelden uit de jaren 1520 en 1530. Het laat zien hoe vroeg deze beeldtaal al werd gebruikt. Een rijk geklede Judith met een antiquiserend harnas hoeft helemaal niet uit het zeventiende-eeuwse Italië afkomstig te zijn.

De Italiaanse kandidaten
Wie desondanks binnen de Italiaanse schilderkunst zoekt, vindt enkele relevante vergelijkingen. Daarbij komt vooral de Noord-Italiaanse schilderkunst rond 1600 in beeld. Een belangrijke naam is Fede Galizia (circa 1578-1630), die in Milaan werkzaam was en verschillende versies van Judith with the Head of Holofernes schilderde.
Haar gesigneerde en gedateerde exemplaar uit 1601 in de Galleria Borghese in Rome toont een rijk geklede Judith die, bijgestaan door een oudere dienares, het hoofd van Holofernes presenteert. Judith is mooi, beheerst en bijna onverschillig tegenover het geweld dat zojuist heeft plaatsgevonden. Haar kostuum is met grote zorg weergegeven, terwijl het afgesneden hoofd een scherp contrast vormt met haar jeugdige verschijning.[2]

De bekendste naam blijft echter Cristofano Allori (1577-1621). Zijn Judith with the Head of Holofernes uit circa 1610-1612 werd bijzonder beroemd en veelvuldig gekopieerd. Bij Allori houdt de rijk geklede Judith het hoofd van Holofernes bij het haar vast, terwijl een oudere vrouw naast haar verschijnt. Volgens de overlevering gebruikte Allori zichzelf als model voor Holofernes en zijn geliefde Mazzafirra voor Judith.[3]
Voorlopig levert de zoektocht dus verschillende kunsthistorische aanknopingspunten op, maar geen specifieke meester die duidelijk boven de andere kandidaten uitsteekt. De Lombardische en Noord-Italiaanse schilderkunst rond 1600 blijft een mogelijkheid. Tegelijk kan een oudere, Noord-Europese oorsprong niet worden uitgesloten.
Wat de markt voor zulke Judiths betaalt
De onduidelijke toeschrijving maakt het schilderij kunsthistorisch interessant. Commercieel is juist die onzekerheid waarschijnlijk een belangrijke verklaring voor de belangstelling. Interessant wordt het wanneer een schilderij overtuigend aan een historische school kan worden verbonden. Bij Dorotheum in Wenen kwam in april 2025 een kleine Judith and Holofernes, gecatalogiseerd als Lombardische school uit de late zestiende eeuw, uit op €13.000 inclusief opgeld.[4]
Nog relevanter qua formaat is een schilderij dat Sotheby’s op 1 februari 2024 in New York aanbood. Deze Judith with the Head of Holofernes werd gecatalogiseerd als Lombard School, early 16th Century. De schatting bedroeg ongeveer $30.000-50.000.[5]

Hoeveel kan één naam veranderen?
De grote gevoeligheid van de markt voor toeschrijvingen is bekend. Op 3 mei 2023 realiseerde een gesigneerde Judith with the Head of Holofernes van haar hand bij Dorotheum €624.000, inclusief opgeld, tegen een schatting van €200.000-300.000.[6]
Bij het schilderij van Galizia kwamen een geaccepteerde kunstenaarsnaam, een zichtbare signatuur, een belangrijke positie binnen een gedocumenteerde reeks Judith-voorstellingen en specialistisch onderzoek samen. Bij het huidige paneel ontbreekt vrijwel al die documentatie. Het enorme prijsverschil laat daarom vooral zien hoeveel belang de markt hecht aan overtuigend onderbouwde toeschrijvingen.
Zulke voorbeelden verklaren waarom oude, anonieme schilderijen met een niet geheel overtuigende catalogisering aantrekkelijk kunnen zijn voor gespecialiseerde kopers. Maar ze laten tegelijkertijd zien hoeveel bewijs noodzakelijk is voordat een interessante hypothese een houdbare attributie wordt.
Wat zien de bieders?
Het ligt voor de hand dat verschillende bieders meer mogelijkheden zien dan de catalogusomschrijving suggereert. De combinatie van een overtuigend historiserende voorstelling, een rijk uitgewerkte kostumering en een zeer lage schatting vormt een aantrekkelijk uitgangspunt voor handelaren en verzamelaars die vertrouwd zijn met anonieme oude meesters.
De huidige catalogisering biedt juist ruimte voor verschillende interpretaties. Ook kan het bieden zichzelf versterken. Een schilderij dat in korte tijd veel belangstelling trekt, komt automatisch nadrukkelijker onder de aandacht van andere marktpartijen. Het is niet nodig om er onmiddellijk een grote meester in te willen herkennen. Interessanter is dat het schilderij verschillende stilistische kenmerken combineert die een nauwkeuriger onderzoek naar zijn oorsprong rechtvaardigen.
Vooral de mogelijkheid dat de datering of geografische herkomst anders ligt dan de catalogus aangeeft, maakt het werk de moeite van het volgen waard. Het uiteindelijke resultaat zal dan ook niet alleen iets zeggen over de aantrekkingskracht van het onderwerp Judith en Holofernes. Het zal vooral laten zien hoeveel kopers bereid zijn te betalen voor een schilderij waarvan de mogelijkheden duidelijk groter lijken dan de beschikbare documentatie, maar waarvan de werkelijke oorsprong nog altijd moet worden vastgesteld.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of dit onderwerp?
Heeft u een schilderij van deze kunstenaar in bezit, bent u een vergelijkbaar werk tegengekomen of beschikt u over informatie die voor verder onderzoek interessant kan zijn? Wij komen graag in contact met verzamelaars, kunsthandelaren en onderzoekers die zich met deze kunstenaar of verwante onderwerpen bezighouden.
Wij doen regelmatig onderzoek naar schilderijen die op de kunstmarkt verschijnen, waarbij onder meer toeschrijving, kwaliteit, provenance en eerdere verkoopresultaten aan bod komen. Heeft u een vraag over een werk of wilt u iets met ons delen? Neem dan gerust contact op via info@antonello.art.
Noten en bronnen
[1] Düsseldorfer Auktionshaus, 265. Große Kunstauktion / Fine Arts & Antiques, Düsseldorf, 26–28 november 2026, lot 1507, Italienischer Meister 17. Jhdt., Judith mit dem Haupt des Holofernes.
[2] Antonio Iommelli, “Judith with the Head of Holofernes”, Galleria Borghese, Rome, juli 2022.
[3] Patrizia Naldini, “Judith with the Head of Holofernes”, Gallerie degli Uffizi, Galleria Palatina, Palazzo Pitti, Florence. Cristofano Allori, circa 1610-1612, olieverf op doek, 139 × 116 cm, inventarisnummer 1912 nr. 96.
[4] Dorotheum, Old Masters, Wenen, 29 april 2025, lot 44, Lombard School, late 16th Century, Judith and Holofernes, olie op paneel, 31,5 × 24,5 cm. Schatting €10.000-15.000; gerealiseerd €13.000 inclusief opgeld.
[5] Sotheby’s, Master Paintings Part II, New York, 1 februari 2024, lot 455, Lombard School, early 16th Century, Judith with the Head of Holofernes, olie op paneel, 62,2 × 48,3 cm. Schatting $30.000-50.000.
[6] Dorotheum, Old Masters, Wenen, 3 mei 2023, Fede Galizia, Judith with the Head of Holofernes, olie op doek, 127 × 95,5 cm. Schatting €200.000-300.000; gerealiseerd €624.000 inclusief opgeld.