Onder de algemene titel Martyrs in Rome werd bij het Zeeuws Veilinghuis een grote, gerasterde tekening met de naam Eustache Le Sueur (1616-1655) aangeboden. De voorstelling lijkt verband te houden met het martelaarschap van Sint-Laurentius, een onderwerp dat de Franse schilder omstreeks 1652 behandelde. Een beschrijving uit de negentiende eeuw werpt mogelijk nieuw licht op de betekenis en belang van het werk.
We zien een ingewikkelde verzameling figuren, architectuur en weinig uitgewerkte details. En toch is de voorstelling zorgvuldig opgebouwd. Links bevindt zich een Romeins tribunaal en rechts een groep beulen rond een vrijwel naakte martelaar. Boven hen verschijnen engelen tussen de wolken. Rode rasterlijnen verdelen het gehele blad in vakken, terwijl horizontale lijnen onderaan een groot rooster suggereren.
De tekening draagt linksonder de naam Le Sueur. Het formaat, 51 × 32 centimeter, is groot voor een werk op papier. Vooral het karakter van de tekening is interessant. Dit lijkt geen afzonderlijke figuurstudie maar eerder een ontwerp waarin een complete compositie wordt onderzocht. Het blad werd op 10 november 2026 aangeboden bij het Zeeuws Veilinghuis. De catalogus vermeldde Eustache Le Sueur als kunstenaar, de titel Martyrs in Rome en als techniek potlood op papier en met een zonwatermerk. Het resultaat was €92.000 tegen een schatting van €1.500.[1]
Zo’n uitslag trekt vanzelf de aandacht, maar waarom kreeg juist deze tekening zoveel belangstelling? De voorstelling lijkt nauw verband te houden met een belangrijke opdracht uit Le Sueurs laatste levensjaren. Bovendien blijkt een vroege compositie voor precies dit onderwerp al in de negentiende eeuw te zijn beschreven.

Het martelaarschap van Sint-Laurentius
Centraal staat een vrijwel naakte man die door verschillende beulen wordt vastgehouden. Zijn lichaam is achterovergebogen en het hoofd opgeheven. Het is de heilige Laurentius die volgens de christelijke overlevering in 258 in Rome werd gemarteld. Links op een verhoging zit een gezagsdrager in een architectuur dat lijkt op een Romeins gebouw met zuilen. Het lijkt hierdoor een keizerlijke scène waarin het vonnis en de uitvoering ervan gelijktijdig worden uitgebeeld.
De engelen bovenaan kondigen de hemelse beloning van de martelaar aan, het onderwerp van de tekening is dus niet alleen het lijden zelf. Deze identificatie is relevant, omdat Eustache Le Sueur omstreeks 1652 een belangrijk schilderij van dit onderwerp vervaardigde voor een kapel van de Parijse kerk Saint-Germain-l’Auxerrois.[2] Van deze opdracht zijn verschillende voorbereidende studies bekend.

Le Sueur en zijn manier van voorbereiden
Eustache Le Sueur behoort tot de belangrijkste vertegenwoordigers van het Franse zeventiende-eeuwse classicisme. Hij werd opgeleid in het atelier van Simon Vouet en werkte onder de invloeden van Rafaël en Nicolas Poussin. Le Sueur nooit in Italië gewerkt en zijn kennis van de Italiaanse kunst verwierf hij dus via schilderijen, prenten en tekeningen die in Frankrijk circuleerden.
Voor zijn belangrijkste opdrachten vervaardigde Le Sueur voorbereidende tekeningen. Sommige onderzoeken een afzonderlijke figuur, andere slechts de plooival van een gewaad of de beweging van een arm. Het Louvre bezit verschillende van deze studies die rechtstreeks verband houden met The Martyrdom of Saint Lawrence.
Zo is er een studie van een naakte man die aan een doek trekt. Deze figuur valt te identificeren als een van de beulen die de stof van Laurentius’ lichaam verwijdert. Beide zijn uitgevoerd in zwart krijt met witte hoogsels op grijs papier.[3] Ook buiten het Louvre bevinden zich tekeningen die met de opdracht verband houden. In juli 2014 verscheen bij Sotheby’s in Londen een studie van een engeltje met een palmtak. Het blad werd geïdentificeerd als een voorbereiding voor een engel linksboven in het schilderij en was opgenomen in een monografie over de schilder.[4]

Een grote compositie met een rood raster
De rode lijnen die over de tekening lopen, zijn vrijwel zeker aangebracht voor de overdracht van de compositie naar een ander formaat. Deze methode werd veelvuldig gebruikt bij de voorbereiding van schilderijen en grote decoratieve opdrachten. Een goed voorbeeld hierbij is zijn voorbereidende tekening voor The Preaching of Saint Paul at Ephesus in het Louvre.
Dit blad meet 52,5 × 43,5 centimeter, is uitgevoerd in zwart krijt en voorzien van een raster in rood krijt. Linksonder staat bovendien de naam Le Sueur. Het Louvre beschouwt de tekening als een zorgvuldig uitgewerkt ontwerp voor het schilderij dat in 1649 aan de Notre-Dame van Parijs werd aangeboden.[5] De overeenkomst in werkwijze met de tekening die is geveild is duidelijk.
Een verschil is wel dat de compositie voor The Preaching of Saint Paul at Ephesus grotendeels is uitgewerkt, iets dat niet meteen geldt voor de martelaarsscène. De gezichten van de figuren rond de martelaar krijgen veel aandacht, maar de architectuur daarachter blijft grotendeels schetsmatig. Bovenaan zijn de engelen met zoekende lijnen neergezet.
Die ongelijke mate van uitwerking geeft het blad het karakter van een compositie die nog in ontwikkeling is en dus niet voltooid. Dat zou bijvoorbeeld zo kunnen zijn om de onderlinge verhoudingen tussen de belangrijkste figuurgroepen vast te leggen. Dan hebben we het over een vroege ontwerptekening. Het raster bewijst overigens niet dat het blad noodzakelijk door Le Sueur zelf is vervaardigd. Ook een latere tekenaar kon een bestaande compositie op deze manier overbrengen. De vraag is daarom vooral hoe oud de tekening is en welke plaats het binnen de ontwikkeling van de uiteindelijke voorstelling inneemt.

Een historische beschrijving dat een aanknopingspunt vormt
Een negentiende-eeuwse publicatie geeft een beschrijving van een tekening met het onderwerp Le martyre de saint Laurent. De auteur noemt het blad een première pensée, een eerste ontwerp, dat sterk afwijkt van het uiteindelijke schilderij. Vervolgens wordt de compositie beschreven als le gril occupe toute la largeur du dessin, et le tribunal est à gauche.
Het rooster beslaat de volledige breedte van de tekening terwijl het tribunaal zich links bevindt.[6] Volgens de auteur bleef uiteindelijk alleen de beweging van de heilige gelijk aan die in het schilderij dat vervaardigd werd. Dat suggereert dat de kunstenaar de voorstelling eigenlijk op een andere manier had georganiseerd in het begin. De architectuur, de verdeling van de figuurgroepen en de brede opbouw van het martelrooster lijken namelijk te wijzen op een andere compositie dan die van het uitgevoerde schilderij.
De negentiende-eeuwse beschrijving verwijst echter naar een werk in het Louvre. Deze meet 31,1 × 21,7 centimeter, een stuk kleiner dus en de toeschrijving ervan is herzien. De tekening wordt tegenwoordig gecatalogiseerd als een kopie naar Eustache Le Sueur.[7] Het bevestigt wel dat er al in de negentiende eeuw een compositie bekend was waarin het martelaarschap van Laurentius anders was georganiseerd dan in het uiteindelijke schilderij. Dat roept de vraag op of verschillende tekeningen teruggaan op eenzelfde vroeg ontwerp. Onder de bekende bladen lijken zich dus zowel oorspronkelijke studies als kopieën naar deze specifieke compositie te bevinden.

Een tweede ontwerp in de collectie Chennevières
Na de beschrijving van het Louvre-blad in deze 19e eeuwse bron schrijft de auteur dat Philippe de Chennevières ook een compositiestudie voor het martelaarschap van Laurentius bezat. Philippe de Chennevières (1820-1899) was een invloedrijke Franse kunsthistoricus en verzamelaar met een grote belangstelling voor Franse tekenkunst.
Zijn omvangrijke collectie omvatte duizenden bladen, waaronder werk van Nicolas Poussin, Simon Vouet, Charles Le Brun en dus Eustache Le Sueur. Na zijn overlijden werd een belangrijk gedeelte van de verzameling verspreid. Een van de grote verkopen vond meerdere dagen plaats in Parijs in 1900. Waar is de tweede Laurentius compositie uit de collectie Chennevières dan terechtgekomen is de vraag? Helaas is er op de huidige tekening geen zichtbaar verzamelaarsmerk zichtbaar dat rechtstreeks naar Chennevières verwijst.
De betekenis van de signatuur en het papier
De signatuur zegt nog niet veel. Bij tekeningen werden namen geregeld later toegevoegd door verzamelaars, handelaars of conservatoren. Soms gebeurde dat om een bestaande toeschrijving simpelweg vast te leggen juist omdat de kunstenaar zelf niet had gesigneerd.
In januari 2022 verscheen bij Sotheby’s in New York een figuurstudie van Le Sueur, eveneens voorzien van een raster, met linksonder een naam in bruine inkt. Sotheby’s omschreef die als een een oude toeschrijving en niet als een eigenhandige signatuur.[8] Maar dan is er nog het watermerk. Watermerken bieden soms belangrijke aanwijzingen over de herkomst en datering van papier. Het watermerk heeft bieders mogelijk op een bepaald spoor gezet. Het veilinghuis spreekt van pencil on paper, maar misschien is het wel uitgevoerd met zwart krijt? Dat zou aansluiten bij Le Sueurs bekende werkwijze.

De markt voor tekeningen van Le Sueur
Die markt voor deze schilder is relatief klein en de verschillen zijn groot. Een belangrijke vergelijking is Saint Protais dat verkocht werd bij Christie’s in Parijs in 2007. De tekening had een provenance die terugging tot een achttiende-eeuwse verzamelaar. Bovendien was het opgenomen in de wetenschappelijke literatuur en verschillende tentoonstellingen. Bij een schatting van €100.000-150.000 realiseerde het blad €132.000.[9]
Dan hebben we het over een goed gedocumenteerde tekening uit Le Sueurs laatste levensjaren. Een tweede vergelijking is David dansant devant l’arche d’alliance, eveneens verkocht bij Christie’s in Parijs in 2007. Deze tekening is voorzien van een raster en een inscriptie. Met een schatting van €25.000-35.000 realiseerde de tekening €30.000.[10] Dat is een flink verschil.
De eerdergenoemde studie van een engeltje voor The Martyrdom of Saint Lawrence bij Sotheby’s in 2014 kwam met een schatting van £5.000-7.000. De studie was opgenomen in de monografie en had een provenance. Het uiteindelijke resultaat zat daar precies tussenin.[4] De kwaliteit van het individuele blad, de functie binnen het oeuvre, de provenance en de zekerheid van de toeschrijving zijn dus de belangrijkste elementen die de prijs lijken te bepalen.
Een oorspronkelijk ontwerp of een oude kopie?
Voor een eigenhandige compositietekening van Le Sueur is een bedrag van €92.000 niet ondenkbaar. Maar er blijft een belangrijk tegenargument, er zijn oude kopieën bekend. Ook het Louvre bezit dus een vroege compositie die inmiddels als kopie wordt beschouwd. Bovendien werd Le Sueurs schilderij door verschillende graveurs verspreid. Daardoor kon de voorstelling ook buiten het atelier van de kunstenaar worden bestudeerd en gereproduceerd.[11] Een oude kopie kan dezelfde compositie tonen, met vergelijkbare figuren, architectuur en zelfs een raster.
Of we hebben daadwerkelijk te maken met een oorspronkelijke compositiestudie van Le Sueur, waar hij een vroege versie van het martelaarschap onderzocht. Of het blad vormt een oude kopie naar een dergelijke compositie. Daarvoor zijn een nauwkeurige vergelijking met erkende tekeningen van Le Sueur, nader onderzoek van het papier en een verdere reconstructie van de provenance noodzakelijk. Iets dat de koper van het werk ongetwijfeld al in gedachten had om uit te zullen gaan voeren.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of dit onderwerp?
Heeft u een schilderij van deze kunstenaar in bezit, bent u een vergelijkbaar werk tegengekomen of beschikt u over informatie die voor verder onderzoek interessant kan zijn? Wij komen graag in contact met verzamelaars, kunsthandelaren en onderzoekers die zich met deze kunstenaar of verwante onderwerpen bezighouden.
Wij doen regelmatig onderzoek naar schilderijen die op de kunstmarkt verschijnen, waarbij onder meer toeschrijving, kwaliteit, provenance en eerdere verkoopresultaten aan bod komen. Heeft u een vraag over een werk of wilt u iets met ons delen? Neem dan gerust contact op via info@antonello.art.
Noten en bronnen
[1] Zeeuws Veilinghuis, Exclusive Items & Indonesian Paintings, Middelburg, 10 november 2026, lot 7, Eustache Le Sueur, Martyrs in Rome.
[2] Sotheby’s, Londen, Old Master & British Drawings, 9 juli 2014, lot 25, Eustache Le Sueur, Study of a Putto Holding a Palm.
[3] Musée du Louvre, Département des Arts graphiques, Eustache Le Sueur, Études d’un homme nu, debout, tirant sur quelque chose, INV 30643, en Étude d’homme nu, la figure du bourreau, dans le Martyre de St Laurent, INV 30691.
[4] Sotheby’s, Londen, Old Master & British Drawings, 9 juli 2014, lot 25, Study of a Putto Holding a Palm. Zwart krijt met witte hoogsels op bruin papier, voorzien van een raster. Schatting £5.000-7.000, opbrengst £6.250. En Alain Mérot, Eustache Le Sueur 1616-1655, Parijs, 1987.
[5] Musée du Louvre, Département des Arts graphiques, Eustache Le Sueur, Prédication de saint Paul à Éphèse, MI 909. Zwart krijt, gerasterd met rood krijt, 52,5 × 43,5 cm.
[6] Archives de l’art français, deel II, p. 88, onder Le martyre de saint Laurent.
[7] Musée du Louvre, Département des Arts graphiques, Martyre de saint Laurent, kopie naar Eustache Le Sueur, INV 30840. Zwart krijt, 31,1 × 21,7 cm.
[8] Sotheby’s, New York, Master Works on Paper from Five Centuries, 26 januari 2022, lot 21, Eustache Le Sueur, Study of a Man, Seen from Behind, His Head Turned to the Left and Arm Outstretched.
[9] Christie’s, Parijs, Dessins Anciens et du 19è Siècle, 22 maart 2007, lot 58, Eustache Le Sueur, Saint Protais. Zwart en wit krijt op bruin papier, 41,6 × 24,3 cm. Schatting €100.000-150.000, opbrengst €132.000.
[10] Christie’s, Parijs, Dessins Anciens et du 19è Siècle, 22 maart 2007, lot 59, Eustache Le Sueur, David dansant devant l’arche d’alliance. Zwart krijt, grijze wassing en raster, 25,4 × 36,3 cm. Schatting €25.000-35.000, opbrengst €30.000.
[11] Wellcome Collection, Saint Laurence of Rome: His Martyrdom, gravure door Gérard Audran naar Eustache Le Sueur.