Een zeventiende-eeuws schilderij met plunderende soldaten dat binnenkort geveild wordt vertoont veel overeenkomsten met het werk van Sebastiaen Vrancx (1573-1647). Niet alleen het onderwerp en de compositie wijzen in zijn richting, maar er bestaat ook een vrijwel identieke voorstelling die onder zijn naam bekend is. De vraag is of we hier kijken naar een eigenhandige tweede versie, een atelierwerk of een sterk lijkende kopie.
Soldaten te paard en te voet verdringen zich tussen vluchtende burgers, gewonde mannen en achtergelaten bezittingen. Een dorp met een hoge kerktoren, enkele boerderijen, grote bomen en een waterpartij leidt het oog naar een stad in de verte. De lucht kleurt rood van de branden die zijn ontstaan. Het schilderij wordt op 28 november 2026 bij het Düsseldorfer Auktionshaus aangeboden en het wordt toegeschreven aan een anonieme Vlaamse meester uit de zeventiende eeuw.[1]
Dat biedt ons genoeg aanleiding om deze voorstelling nader te onderzoeken. Zowel de compositie als de schilderkundige behandeling van het militaire onderwerp vertoont namelijk een sterke verwantschap met Sebastiaen Vrancx. De Antwerpse schilder die in het begin van de zeventiende eeuw een belangrijke rol speelde in de ontwikkeling van de militaire genreschilderkunst.

Een Vlaams schilder van oorlogsgeweld
Sebastiaen Vrancx zou uitgroeien tot een van de eerste Zuid-Nederlandse kunstenaars die zich vrijwel volledig toelegden op de voorstelling van militaire confrontaties, overvallen op reizigers en plunderingen. Zijn betekenis ligt niet zozeer in het schilderen van grote veldslagen, maar juist in de manier waarop hij het militaire genre naar een kleinere en daarmee meer verhalende schaal bracht.
Bij Vrancx zijn soldaten niet alleen deelnemers aan historische gebeurtenissen, ze worden getoond tijdens hun dagelijkse bezigheden, op mars, in rust of verwikkeld in gewelddadige confrontaties met de burgerbevolking. Vooral de overval op een reizend gezelschap of een dorp werd een veelvuldig uitgebeeld onderwerp.
De Nederlanden werden gedurende Vrancx’ leven geteisterd door de Tachtigjarige Oorlog. Het onderwerp was voor hem daarom niet toevallig gekozen. De bevolking werd geconfronteerd met militaire bezetting, plunderingen, rondtrekkende troepen en geweld tegen burgers.

Een zorgvuldig georganiseerde chaos
De grote wagen, iets links van het midden geplaatst, vormt het visuele zwaartepunt. Hij is beladen met huisraad, vaten, kisten en andere bezittingen. Rondom dit centrale element ontwikkelt zich een reeks kleinere gebeurtenissen. Paarden en ruiters overlappen elkaar, terwijl verschillende figuren gedeeltelijk achter de wagen verdwijnen.
De voorstelling krijgt hier diepte door het zorgvuldig over elkaar plaatsen van lichamen, wapens en paarden. Rechts wordt de ruimte opener. De figuren zijn over een groter oppervlak verspreid en hun bewegingen laten zich gemakkelijker volgen. Sommigen vallen aan, anderen proberen zich te verdedigen of te vluchten.
De voorgrond wordt gedomineerd door de meest directe confrontaties. De diagonalen van zwaarden, lansen en geheven armen verbinden de verschillende figurengroepen. Daarachter verandert het geweld geleidelijk in kleine gebeurtenissen binnen het landschap. Links zorgen de donkere stammen voor een natuurlijke omlijsting. Rechts opent zich een doorkijk naar een waterpartij en verder gelegen bebouwing.
Opmerkelijk is hoe de schilder verschillende stadia van dezelfde gewelddadige situatie naast elkaar plaatst. Er wordt nog gevochten, terwijl elders al slachtoffers op de grond liggen en bezittingen worden meegenomen. De voorstelling heeft daardoor geen enkel vast dramatisch middelpunt. De beschouwer beweegt van incident naar incident. Je zou zelfs kunnen zeggen dat dit juist een zwak punt van het schilderij is, er is moeilijk een rustpunt voor het oog te vinden.

Het landschap als decor voor gewelddadigheden
Zijn werk staat onder invloed van de landschapskunst van onder anderen Jan Brueghel de Oude en Joos de Momper. Met beide kunstenaars werkte hij ook samen, waarbij hij de figuren in hun landschappen schilderde. De verschillende diepteplannen, de decoratieve bomen en de afwisseling tussen gedetailleerde voorgrond en atmosferische verte zijn kenmerken die aansluiten bij deze traditie.
Het belangrijkste aanknopingspunt voor een toeschrijving is het bestaan van een tweede schilderij met vrijwel dezelfde voorstelling. Deze compositie werd onder de titel An extensive landscape with marauders hijacking wagon, a moated castle and the city of Antwerp beyond als werk van Sebastiaen Vrancx geveild.[2]
Niet alleen de algemene indeling, maar ook de plaatsing van de grote wagen, de belangrijkste figurengroepen, de bomen, de kerktoren en de landschappelijke achtergrond komt overeen. Zelfs het formaat is nagenoeg gelijk. Het ene kan een kopie naar het andere zijn. Maar het is ook mogelijk dat een kunstenaar zijn eigen succesvolle compositie meermaals uitvoerde.
Binnen zijn oeuvre zijn namelijk meerdere gevallen bekend waarbij een compositie in meer dan één uitvoering is overgeleverd en verschillende exemplaren als eigenhandig worden beschouwd.[3] De vraag is dan ook of de schilderkundige uitvoering van het huidige paneel voldoende overeenkomt met zijn eigenhandige werk.

Het probleem van kopieën en atelierherhalingen
Het werk van Vrancx was invloedrijk en zijn militaire voorstellingen werden veel nagevolgd. Museum Boijmans Van Beuningen bezit een zeventiende-eeuwse tekening met de titel Plundering van een dorp, die vroeger aan Vrancx werd toegeschreven. De tekening wordt tegenwoordig als anoniem beschouwd en in zijn atelier of directe omgeving geplaatst.
Het aangebrachte raster wijst erop dat de compositie waarschijnlijk bestemd was om naar een schilderij te worden overgebracht. Van deze voorstelling zijn verschillende getekende en geschilderde versies bekend. Zulke composities konden binnen de atelierpraktijk worden bewaard en herhaald, waardoor verschillende uitvoeringen van hetzelfde onderwerp ontstonden.
Een overtuigende Vrancx-compositie kan immers ook door een andere schilder zijn uitgevoerd. Daarbij komt dat bepaalde figuren en motieven binnen het oeuvre regelmatig opnieuw werden gebruikt. Ook David Vinckboons en kunstenaars uit zijn omgeving werkten met vergelijkbare composities.
Het onderscheid tussen een eigenhandige versie en een werkplaatsherhaling moet daarom vooral worden gezocht in de kwaliteit van de uitvoering. Een schilder die een bestaande compositie kopieert, kan de figuren, gebaren en architectuur nauwkeurig overnemen. Het ritme van de penseelvoering, de subtiliteiten en de behandeling van kleine details zijn echter moeilijker te reproduceren.

Wat zegt de uitvoering?
De figuren in de voorgrond zijn met scherpe contouren weergegeven. Vooral de paarden, de helmen en de militaire kleding zijn duidelijk van elkaar te onderscheiden. De lichte paarden links vormen een belangrijk visueel accent. Hun lichamen zijn met relatief heldere kleuren gemodelleerd, terwijl de donkere figuren erachter voor diepte zorgen.
Ook rond de wagen is de opbouw interessant. De opeenstapeling van voorwerpen, paarden en personen vormt een dicht geheel, maar de wagenwielen en de verschillende kleuren brengen structuur aan in deze complexe groep. Verder naar rechts wordt de behandeling van de figuren minder gelijkmatig. Sommige gezichten en handen lijken vrij schematisch weergegeven.
De bomen en gebouwen links zijn betrekkelijk gedetailleerd, terwijl de achtergrond rechts met zachtere contouren is behandeld. De verre bebouwing lost gedeeltelijk op in de atmosfeer. Dit verschil tussen de relatief nauwkeurige figuren op de voorgrond en de lossere behandeling van de achtergrond past bij de schilderwijze die we uit verschillende werken van Vrancx kennen. De combinatie van een drukbevolkte voorgrond, een uitgestrekt landschap, scherp omlijnde figuren en de decoratieve behandeling van bomen en gebouwen sluit dus aan bij de volwassen stijl van de kunstenaar.
Een compositie van Vrancx, maar door wie geschilderd?
Het onderwerp behoort tot zijn karakteristieke repertoire en de compositie vertoont zijn kenmerkende combinatie van militaire figuren en een zorgvuldig opgebouwd landschap. De voorstelling heeft de ruimtelijke complexiteit, gevarieerde figuren en de landschappelijke uitwerking die we bij Vrancx verwachten.
Het paneel biedt daarom goed de gelegenheid om een bekende compositie opnieuw te onderzoeken en scherper te onderscheiden welke kenmerken werkelijk iets zeggen over de hand van de meester. Niet omdat de naam van Vrancx zomaar aan het paneel kan worden verbonden, maar omdat de voorstelling voldoende aanknopingspunten biedt om die mogelijkheid serieus te onderzoeken.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of dit onderwerp?
Heeft u een schilderij van deze kunstenaar in bezit, bent u een vergelijkbaar werk tegengekomen of beschikt u over informatie die voor verder onderzoek interessant kan zijn? Wij komen graag in contact met verzamelaars, kunsthandelaren en onderzoekers die zich met deze kunstenaar of verwante onderwerpen bezighouden.
Wij doen regelmatig onderzoek naar schilderijen die op de kunstmarkt verschijnen, waarbij onder meer toeschrijving, kwaliteit, provenance en eerdere verkoopresultaten aan bod komen. Heeft u een vraag over een werk of wilt u iets met ons delen? Neem dan gerust contact op via info@antonello.art.
Noten en bronnen
[1] Düsseldorfer Auktionshaus, Große Kunstauktion, Düsseldorf, 28 november 2026, lot 1763, Flämischer Meister 17. Jhdt., Marodierende Söldner, olieverf op paneel, 51 × 80 cm.
[2] Sotheby’s, Old Masters Evening Sale, Londen, 4 december 2019, lot 20, Sebastiaen Vrancx, An extensive landscape with marauders hijacking wagon, a moated castle and the city of Antwerp beyond, olieverf op paneel, 50,8 × 79,8 cm.
[3] Joost Vander Auwera, “Sebastiaen Vrancx’s Crossing of the Red Sea”, Art Bulletin of Victoria, nr. 30, 1989, pp. 4-17.