Op 15 september 2026 brengt Artcurial in Parijs een klein portret van Emmanuel Philibert, Duke of Savoy, onder de hamer voor €2.000–3.000 ($2.300–3.500). De catalogisering, Netherlands, circa 1600, is terughoudend. Maar de afbeelding, de inscriptie en enkele opmerkelijk historische gegevens maken duidelijk waarom juist dit beschadigde paneel nieuwsgierigheid oproept.
Het eerste wat bij dit portret opvalt, is misschien juist wat er niet voor pleit. Het paneel is zichtbaar gehavend. Een verticale scheur loopt dwars door voorhoofd, neus en baard. Links bevindt zich nog een forse verticale breuk en ook horizontaal zijn beschadigingen zichtbaar. Dit is geen ongerept schilderij waarvan alleen de naam van de maker verloren is gegaan.
En toch blijft het gezicht overtuigend aanwezig. De schilder besteedde zichtbaar aandacht aan de overgang van licht naar schaduw rond de ogen, aan de enigszins rozige huid en de verschillende tonen in baard en snor. De blik is scherp maar niet overdreven theatraal. Daaronder volgen een witte kraag, zwart met goud gedecoreerd harnas en een diagonale rode sjerp. Het is juist die combinatie van schilderkundige kwaliteit en historische specificiteit die het lot interessanter maakt dan de €2.000–3.000 ($2.300–3.500) schatting op het eerste gezicht doet vermoeden.
1558 is hier geen onschuldige datum
Artcurial gaat in de catalogus niet verder dan “Netherlands, circa 1600” en noemt geen kunstenaar, atelier of kring. Het paneel meet 41 bij 31 centimeter en komt volgens de catalogus uit een particuliere collectie. In de verdere veiling gebruikt Artcurial kwalificaties als attributed to, circle of en follower of. Dat ontbreekt hier.[1]
Boven het hoofd bevindt zich een gedeeltelijk beschadigde gouden inscriptie. Rechts is PHILIBERTVS nog goed herkenbaar, links zijn fragmenten zichtbaar die met zijn titel als Duke of Savoy overeenstemmen. Nog opvallender is rechtsboven het jaartal 1558. Artcurial schrijft niet “dated 1558”, maar vermeldt dat het paneel annotaties en die datum draagt, terwijl het object zelf circa 1600 wordt geplaatst. Een latere kopie kan immers de inscriptie van een ouder prototype hebben overgenomen. Een inscriptie kan ook later zijn aangebracht of gewijzigd.
Hertog in de Nederlanden en de hofkunst
Emmanuel Philibert bevond zich in de jaren rond 1558 midden in de Habsburgse machtswereld waarin de internationale hofportretkunst van Anthonis Mor tot bloei kwam. Van 1555 tot 1559 was de hertog onder Philip II Gouverneur van de Nederlanden. De Royal Collection bewaart een Emmanuel Philibert, Duke of Savoy van Anthonis Mor, gedateerd circa 1555–60. Het veel grotere paneel, 110,4 bij 94 centimeter, toont hem in rijk harnas met de Order of the Golden Fleece en een rode commandosjerp.[2]
Het Artcurial-paneel is geen eenvoudige verkleinde kopie van die compositie. Daarvoor verschillen uitsnede en presentatie te veel. Maar de iconografische wereld is dezelfde: de jonge krijgsheer, de donkere achtergrond, het ceremonieel harnas en de rode sjerp, gecombineerd met een indringend weergegeven gezicht.
Na de terugkeer van Emmanuel Philibert naar zijn eigen gebieden verschoof ook de hofkunst. Zijn beeltenis bleef na zijn dood binnen de hofcultuur circuleren. Het overlijden van een vorst betekende niet het einde van zijn geschilderde aanwezigheid. Prototypes werden bewaard, gekopieerd en aangepast. Een portret gemaakt rond 1600 kon dus zonder enig probleem een hertog tonen die in 1580 was overleden en daarbij een voorstelling uit de jaren 1550 of 1560 als bron gebruiken.
Is €2.000–3.000 dan werkelijk laag?
Dat is uiteindelijk de marktkwestie waarop veel belangstelling voor het lot vermoedelijk samenkomt. Voor een zestiende-eeuws ogend vorstenportret klinkt €2.000–3.000 ($2.300–3.500) laag. Maar de markt koopt niet alleen wat op de voorkant van een schilderij staat. Zij denkt ook aan naam, conditie, provenance en wetenschappelijke documentatie.
Het werk is anoniem, het veilinghuis dateert het ongeveer een generatie na de prominent weergegeven datum. De provenance gaat publiekelijk niet verder terug dan een particuliere collectie en de zichtbare paneelschade is aanzienlijk. Vooral de scheur door het gezicht is geen detail.
Dorotheum verkocht in 2015 een veel groter Portrait of Carlo Emanuele I, Duke of Savoy van Jan Kraeck. De schatting bedroeg €15.000–20.000 ($17.500–23.000); de aankoopprijs kwam uit op €18.750 ($22.000).[3] Sotheby’s bood in 2018 een monumentaal full-length Portrait of Emmanuel Philibert, Duke of Savoy onder de naam Giacomo Vighi, aan met een schatting van omgerekend ongeveer €17.000–26.000 ($20.000–30.000).[4]
Wat zien bieders hierin?
Misschien niet een verborgen Anthonis Mor. Maar wel een schilderij waarvan de overtuigingskracht aanzienlijk eenvoudiger is dan de kunsthistorische vragen die het object oproept. De identificatie van Hertog Emmanuel Philibert wordt niet alleen door een moderne catalogustitel gedragen; de oude gouden inscriptie noemt zichtbaar delen van zijn naam en titel.
Voor ons ligt de aantrekkingskracht van lot 144 daarom niet in een aantoonbare schilder. Maar €2.000–3.000 voor een beschadigd anoniem paneel geeft toegang tot een veel rijkere geschiedenis van Nederlandse hofportretkunst, Habsburgse politiek en dynastieke beeldvorming. Dat bieders dat interessant vinden, is niet moeilijk te begrijpen. Of zij er uiteindelijk ook een ontdekking in zien, zal pas overtuigend kunnen worden beantwoord wanneer het veilingmoment aanbreekt.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of voor dit onderwerp?
Volgt u deze kunstenaar of bent u een werk tegengekomen waarover u meer wilt weten? Wij doen regelmatig onderzoek naar werken die op de markt verschijnen en wisselen graag van gedachten over kwaliteit, provenance, kunsthistorische context en eerdere verkoopresultaten. U kunt ons rechtstreeks bereiken via info@antonello.art.
Noten en bronnen
[1] Artcurial, Maîtres anciens & du XIXe siècle, Paris, 15 September 2026, sale 6489, lot 144, Portrait of Emmanuel Philibert, Duke of Savoy (1528–1580); oil on panel, 41 × 31 cm;schatting €2.000–3.000; provenance Private Collection, Île-de-France. De catalogustekst vermeldt “Fentes et restaurations” en annotaties met de datum 1558.
[2] Royal Collection Trust, Anthonis Mor, Emmanuel Philibert, Duke of Savoy (1528–1580), c.1555–60, oil on panel, RCIN 403945.
[3] Dorotheum, Old Master Paintings, Vienna, 20 October 2015, lot 224, Jan Kraeck, A Portrait of Carlo Emanuele I, Duke of Savoy, oil on canvas, 118.4 × 98 cm. Estimate €15.000–20.000; purchase price €18.750, inclusief buyer’s premium.
[4] Sotheby’s, Fine Old Master & 19th Century European Art, New York, 1 February 2018, lot 518, Giacomo Vighi, Portrait of Emmanuel Philibert (1528–1580), Duke of Savoy, full length, wearing the robe of the Supreme Order of the Most Holy Annunciation. Schatting $20.000–30.000 (circa €17.000–26.000).
