Op 11 november 2026 werd bij veilinghuis im Kinsky in Wenen een klein Vlaams vrouwenportret van omstreeks 1500 verkocht voor €16.900. Het schilderij was gecatalogiseerd als Vlaamse school, maar vertoont opvallende overeenkomsten met het werk van de Meester van de Vorstenportretten. Vooral de merkwaardige stand van de ogen roept vragen op. Is hier sprake van een toevallige gelijkenis, of herkennen we de invloed van een specifieke traditie?
Bij dit vrouwenportret dat op 11 november 2026 in Wenen onder de hamer kwam begon de herkenning voor ons bij één oog. Het rechteroog van de geportretteerde (links voor de beschouwer) lijkt niet helemaal dezelfde richting uit te kijken als het andere. Het is subtiel maar voldoende om het gezicht een enigszins merkwaardige uitdrukking te geven. De blik lijkt niet volledig op één punt gericht en wie langer kijkt krijgt bijna de indruk dat de vrouw licht scheel kijkt.
Die ogenschijnlijke onhandigheid van de schilder is interessant. Zij herinnert aan een opvallend kenmerk van de schilder die in de kunstgeschiedenis bekendstaat als de Meester van de Vorstenportretten (Master of the Portraits of Princes), een anonieme kunstenaar uit de late vijftiende eeuw die vooral wordt geassocieerd met portretten van personen uit het Bourgondische hof.

Het portret werd bij im Kinsky aangeboden als Flämische Schule um 1500, onder de titel Bildnis einer Dame mit einer weißen Haube. Het betreft een olieverfschilderij op paneel van 33,5 bij 24,5 centimeter, met als enige gepubliceerde provenance een Europese particuliere collectie. De schatting bedroeg €5.000 tot €10.000, het schilderij bracht uiteindelijk €16.900 op.[1]
Dat is geen hoog bedrag voor een goed vroeg-Nederlands portret, maar misschien wel voor een anoniem schilderij met amper provenance en een aanzienlijke restauratiegeschiedenis. Interessanter is of het schilderij kunsthistorisch meer aanknopingspunten biedt dan de algemene catalogisering in eerste instantie doet vermoeden.
Een afwijkende blik als stijlkenmerk
Het meest intrigerende aspect van het vrouwenportret is de positie van de ogen. Het rechteroog van de vrouw, links op het schilderij, lijkt iets anders in het gezicht geplaatst dan men op basis van de stand van haar hoofd zou verwachten. De blikrichting sluit niet volledig aan bij die van het andere oog. Het verschil lijkt niet alleen in de pupillen te zitten, maar ook in de plaatsing en vorm van de oogleden.
Het gaat niet noodzakelijk om een poging van de schilder om een scheel kijkende vrouw weer te geven. Waarschijnlijker is dat wij kijken naar een onhandigheid van de schilder in de constructie van het gezicht. Precies dat verschijnsel is kenmerkend bij de Meester van de Vorstenportretten. De vergelijking wordt sterker wanneer men de blik van de vrouw naast die van aan de meester toegeschreven portretten legt.[2]

In het Portret van Engelbert II van Nassau in het Rijksmuseum zijn de ogen niet volkomen symmetrisch neergezet. Ook bij het Portret van Adolf van Kleef en portretten van Filips de Schone is zichtbaar hoe de kunstenaar de ogen afzonderlijk lijkt te modelleren, zonder ze altijd geheel overtuigend binnen het goede perspectief te plaatsen. Het resultaat is een blik die enigszins afwezig aandoet en bij dit vrouwenportret ontstaat een vergelijkbaar effect.
Dit verschijnsel is niet het gevolg van de driekwartpositie van het hoofd. Bij een goed driekwartportret verschillen de ogen vanzelfsprekend en het verder van de beschouwer verwijderde oog wordt in perspectief dan verkort. Maar beide ogen blijven binnen dezelfde blikrichting functioneren. Bij de Meester van de Vorstenportretten lijkt die samenhang te ontbreken.
Juist zulke terugkerende eigenaardigheden kunnen bij anonieme meesters waardevolle aanknopingspunten zijn. Een schilder kan gemakkelijker worden herkend aan de problemen waarmee hij telkens opnieuw worstelt, beter dan aan algemene kenmerken zoals dure kleding of een bepaalde houding. De overeenkomst betreft in elk geval een schilderkundige afwijking in de constructie van de ogen.

Maar er is meer dan alleen de ogen
Een vergelijking moet natuurlijk niet alleen op de ogen berust, maar gelukkig biedt het vrouwenportret ook andere aanknopingspunten. De vrouw is in driekwartaanzicht afgebeeld, met haar handen voor het lichaam. Zij draagt een donkerroodbruine japon en een opvallende witte hoofdtooi. De witte muts wordt door het veilinghuis met de gehuwde status van de geportretteerde in verband gebracht. Haar vingers zijn voorzien van ringen en tussen haar handen bevindt zich een rozenkrans.
De vrouw kijkt niet rechtstreeks naar de beschouwer en het hoofd is licht naar één zijde gedraaid. Die combinatie van een geïndividualiseerd gezicht met een tamelijk stijf en formeel uitgewerkt lichaam is ook kenmerkend voor verschillende portretten van de Meester van de Vorstenportretten. De individualisering van de gezichtskenmerken wordt vaak belangrijk geacht, terwijl hals, schouders en kleding meer schematisch zijn weergegeven.[3]
Ook de verhouding tussen hoofd en lichaam verdient onze aandacht. De hoofdtooi maakt het hoofd visueel groot, maar zelfs zonder deze domineert de bovenste helft van de figuur. Het is verleidelijk hierin opnieuw een karakteristiek van de Meester van de Vorstenportretten te herkennen. Zijn figuren zijn vaak voorzien van relatief grote hoofden, terwijl de schouders en armen schematischer zijn weergegeven.
Maar die gelijkenis wordt minder specifiek als we bedenken hoe gebruikelijk deze werkwijze in de laatmiddeleeuwse portretkunst was. Vooral bij kleine panelen kon de uitwerking van het lichaam een ondergeschikte rol spelen. Daarom moeten we vooral kijken naar de onderlinge samenhang van al deze elementen. Want de opvallende ogen, het dominante hoofd, de wat stijve lichaamsopbouw en de zorgvuldig geordende handen komen hier samen in één voorstelling.

De handen en de rozenkrans die zij vasthoudt
De positie van de handen is interessant, de vingers zijn over elkaar gelegd en vormen samen met de rode kralen een klein maar belangrijk element aan de onderzijde van het schilderij. Dat motief roept namelijk het Portret van Lodewijk van Gruuthuse in herinnering. De geportretteerde houdt hierin eveneens een rozenkrans vast. En ook daar zijn de handen nadrukkelijk in de compositie opgenomen, terwijl zij toch een anatomische stijfheid hebben.[4]
De handen van Lodewijk zijn in een gebedshouding geplaatst terwijl de Weense vrouw haar handen meer ontspannen over elkaar houdt. Toch plaatst de vergelijking beide portretten binnen dezelfde traditie van laatmiddeleeuwse portretkunst, waarin persoonlijke representatie en religieuze devotie nauw met elkaar verbonden konden zijn. Een rozenkrans was rond 1500 uiteraard een veelvoorkomend attribuut in portretten.
Een opvallende overeenkomst in formaat
Een detail dat gemakkelijk over het hoofd kan worden gezien is het formaat van het Weense portret. Het schilderij meet 33,5 × 24,5 centimeter. Het Portret van Engelbert II van Nassau in het Rijksmuseum meet 33,5 × 24 centimeter.[5] De afmetingen zijn dus vrijwel identiek. Kleine portretpanelen met vergelijkbare verhoudingen waren in de late vijftiende eeuw echter natuurlijk niet ongebruikelijk.
Beide schilderijen hebben een verticaal formaat, waarin een halffiguur met weinig ruimte rondom het lichaam wordt weergegeven en waar de figuur de gehele breedte van het paneel vult. De compositie is geconcentreerd op het gezicht en de handen. Ook andere portretten van de Meester van de Vorstenportretten zijn opmerkelijk klein. Het Portret van Jan Bossaert meet ongeveer 22,5 × 14 centimeter, terwijl het bekende portret van Filips de Schone in Parijs 27 × 17,5 centimeter meet.[3]
Niet alleen de ogen en lichaamsopbouw, maar ook de schaal en compositie sluiten aan bij het soort schilderijen dat de meester vervaardigde. Verschillende werken van de Meester van de Vorstenportretten hebben overigens een lijst en drager die uit hetzelfde stuk hout werden vervaardigd. Bij dit portret is daar (helaas) geen sprake meer van.

Een portrettraditie rond het Bourgondische hof
De naam Meester van de Vorstenportretten werd in 1926 door Max J. Friedländer geïntroduceerd. Friedländer groepeerde een aantal schilderijen die volgens hem door dezelfde anonieme kunstenaar waren vervaardigd. Tot de belangrijkste voorbeelden behoren het Portret van Engelbert II van Nassau in het Rijksmuseum, een Portret van een jongeman uit de familie Fonseca in Rotterdam en het Portret van Jan Bossaert, tegenwoordig in particulier bezit.
De groep werd in verband gebracht met de Brusselse schilderkunst rond 1490, in een artistiek milieu dat sterk werd beïnvloed door de traditie van Rogier van der Weyden.[5] De meester onderscheidt zich echter van de meer geïdealiseerde portretkunst van Van der Weyden. Zijn geportretteerden hebben dikwijls uitgesproken individuele kenmerken met zware neuzen, opmerkelijke mondpartijen, soms wat ongemakkelijk weergegeven ogen en gezichten die niet direct behoren tot een schoonheidsideaal.
In dit vrouwenportret heeft de geportretteerde een langgerekt gezicht, een tamelijk kleine mond, een duidelijke neus en een wat naar binnen gekeerde blik. De schilder lijkt niet een algemeen vrouwentype te hebben willen weergeven, maar echte kenmerken. Hetzelfde streven naar individualisering is zichtbaar in de verschillende portretten van de Meester van de Vorstenportretten.

Zoals het Portret van Margaretha van York in het Louvre. De geportretteerde is eveneens afgebeeld met een aanwezige hoofdtooi en een smal, langgerekt gezicht. De contour van het hoofd wordt in belangrijke mate door het textiel bepaald. De ogen zijn groot en liggen onder duidelijk weergeven wenkbrauwen. De eigenaardige gezichtsopbouw blijft dus niet beperkt tot de mannelijke hofportretten waarmee de meester vooral bekend is geworden.[6]
De achtergrond vormt het belangrijkste verschil
De bekende zelfstandige portretten van de Meester van de Vorstenportretten hebben een tamelijk egale achtergrond, vaak rood of groenachtig. Bij het portret van Engelbert II van Nassau is de achtergrond helder rood en ook het portret van Lodewijk van Gruuthuse gebruikt een rode achtergrond om de figuur scherp af te tekenen. Het vrouwenportret bij im Kinsky heeft dat niet.
Achter de geportretteerde ontvouwt zich een weids landschap met bomen, een rivier en heuvels in de verte. De bomen aan beide zijden hebben bijna een coulisseachtige functie. Ze begrenzen de figuur maar openen tegelijkertijd de ruimte achter haar. Juist hier wordt de vergelijking met de Meester van de Vorstenportretten problematischer.

Er zijn binnen het oeuvre van deze schilder wel degelijk voorbeelden van verhalende composities en uitgewerkte achtergronden. Dat geldt onder meer voor het linkerluik met The Marriage at Cana van het Triptych with the Miracles of Christ in de National Gallery of Victoria in Melbourne. Dat linkerluik is op stilistische en technische gronden met de Meester van de Vorstenportretten in verband gebracht.[3]
De verspreid geplaatste bomen, de blauwe waterpartijen en de opeenvolgende stroken van de achtergrond doen denken aan de bredere laatvijftiende- en vroegzestiende-eeuwse Nederlandse landschapskunst. Terwijl de figuur hier compact is opgebouwd wordt achter haar een ruimtelijke diepte gesuggereerd. Het landschap is dus niet zomaar een verlengstuk van de portretfiguur. Het kan echter ook een gevolg zijn van de gebruikelijke atelierpraktijk waarin figuren en achtergronden niet noodzakelijk door dezelfde hand werden uitgevoerd.

Een verrassende vergelijking met Jan Mostaert
In het Rijksmuseum bevindt zich een vrouwenportret van Jan Jansz. Mostaert dat op verschillende punten overeenkomsten vertoont met het Weense schilderij. Mostaerts Portrait of a Woman toont eveneens een vrouw in driekwartaanzicht, met een witte hoofdtooi waarvan het textiel langs het hoofd naar beneden valt. Zij draagt een donkerbruine, met bont gevoerde japon en is afgebeeld voor een uitgestrekt landschap.
In beide schilderijen contrasteert de lichte hoofdtooi sterk met de donkere kleding. Beide vrouwen zijn voor een landschap geplaatst dat zich achter hun schouders opent. Ook de houding van het hoofd en de terughoudende uitdrukking vertonen overeenkomsten. Maar het schilderij van Mostaert is aanzienlijk groter, met afmetingen van 64,3 × 49,5 centimeter, en de uitvoering is duidelijk anders.[7]
Het laat zien dat het Weense portret qua compositie niet alleen binnen de traditie van de Meester van de Vorstenportretten moet worden begrepen. Het schilderij vertoont kenmerken die ook voorkomen in de portretkunst van kunstenaars die in een iets latere periode werkzaam waren en kan voortkomen uit gedeelde conventies binnen de Nederlandse schilderkunst.

Was het oorspronkelijk een zelfstandig portret?
Was het schilderij oorspronkelijk bedoeld als zelfstandig portret of maakte het deel uit van een groter geheel? Afzonderlijke portretpanelen werden gecombineerd met een religieuze voorstelling of het portret van een echtgenoot. Bij het Portret van Lodewijk van Gruuthuse wijzen de sporen rond het paneel erop dat dit werk waarschijnlijk ooit onderdeel was van een tweeluik.[4]
De rozenkrans in het Weense schilderij kan eenvoudigweg een persoonlijk attribuut zijn geweest. Maar zij zou ook kunnen wijzen op een devotionele functie. De blikrichting van de vrouw is daarbij relevant, zij kijkt langs de beschouwer heen alsof haar aandacht is gericht op iets buiten de compositie. Maar ook zelfstandige portretten konden een vergelijkbare blikrichting hebben.
Het probleem van de restauratie
Het portret heeft een aanzienlijke restauratiegeschiedenis. Uit restauratierapporten die wij over het schilderij hebben kunnen inzien, blijkt dat vooral het gezicht in belangrijke mate is geretoucheerd. Dat houdt verband met schade door een te intensieve schoonmaakbeurt in het verleden. Juist de ogen, de modellering van het gezicht en de anatomische verhoudingen zijn daardoor lastiger als oorspronkelijke uitvoering te beoordelen.

Het is mogelijk dat bepaalde afwijkingen door latere retouches zijn versterkt, verzwakt of zelfs ontstaan. Maar een geretoucheerd gezicht is niet noodzakelijk een opnieuw ontworpen gezicht. Bij restauraties worden vaak bestaande vormen gevolgd, ook wanneer een aanzienlijk deel van de oorspronkelijke verf verloren is gegaan. De asymmetrische plaatsing van de ogen kan dus nog steeds teruggaan op de oorspronkelijke compositie.
Zelfs het aan de meester toegeschreven Portret van Engelbert II van Nassau in het Rijksmuseum kent een complexe conserveringsgeschiedenis. Onder meer delen van de kleding en hoofdtooi zijn gewijzigd terwijl ook plaatselijk overschilderingen en sporen van vroegere ingrepen aanwezig zijn.[5]
Een oeuvre waarvan de grenzen nog altijd verschuiven
De Meester van de Vorstenportretten is bovendien geen kunstenaar met een vaststaand oeuvre. Sinds Friedländer de groep in 1926 poneerde, zijn verschillende werken toegevoegd, heroverwogen of aan andere schilders toegeschreven. Naast portretten omvat het oeuvre religieuze schilderijen en zelfs decoratieve objecten zoals een beschilderd paradeschild.[8] Vooral het aan de meester verbonden schild in het British Museum en de religieuze voorstellingen maken duidelijk dat niet voortdurend volgens hetzelfde portrettype werd gewerkt.
De vraag is of het specifieke landschap van het Weense schilderij overeenkomt met de techniek, het kleurgebruik en de ruimtelijke opbouw van werken die met voldoende zekerheid tot zijn oeuvre behoren. En uiteindelijk hoeft een schilderij niet door de Meester van de Vorstenportretten te zijn vervaardigd om toch relevant te zijn voor ons begrip van de artistieke omgeving waarin hij werkte.

Een overtuigende verwantschap, maar nog geen overtuigende toeschrijving
Bij het vergelijken van het vrouwenportret met de Meester van de Vorstenportretten blijft vooral de merkwaardige oogstand hangen. Het sluit nauw aan bij een eigenschap die door kunsthistorici expliciet is beschreven en die terugkeert in verschillende werken uit het oeuvre van de meester. De enigszins stijve lichaamsopbouw, het nadrukkelijke hoofd, de gesloten houding en de rozenkrans bieden aanvullende aanknopingspunten. Daar komt de vrijwel exacte overeenkomst in formaat met het Portret van Engelbert II van Nassau bij.
Tegelijkertijd zijn er verschillen, de uitgebreide landschappelijke achtergrond wijkt af van de gebruikelijke opbouw. En de vergelijking met Jan Mostaerts Portrait of a Woman laat bovendien zien dat verschillende eigenschappen van het Weense schilderij ook voorkomen in een bredere Nederlandse portrettraditie. Daar komt bij dat juist het gezicht ingrijpend is geretoucheerd.
Voor €16.900 kocht iemand een anoniem Vlaams portret met een gecompliceerde restauratiegeschiedenis. Maar het is ook een schilderij dat, bij nauwkeurig kijken, aanleiding geeft tot een grotere kunsthistorische discussie dan de aanduiding Vlaamse school omstreeks 1500.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of dit onderwerp?
Heeft u een schilderij van deze kunstenaar in bezit, bent u een vergelijkbaar werk tegengekomen of beschikt u over informatie die voor verder onderzoek interessant kan zijn? Wij komen graag in contact met verzamelaars, kunsthandelaren en onderzoekers die zich met deze kunstenaar of verwante onderwerpen bezighouden.
Wij doen regelmatig onderzoek naar schilderijen die op de kunstmarkt verschijnen, waarbij onder meer toeschrijving, kwaliteit, provenance en eerdere verkoopresultaten aan bod komen. Heeft u een vraag over een werk of wilt u iets met ons delen? Neem dan gerust contact op via info@antonello.art.
Noten en bronnen
[1] Auktionshaus im Kinsky, Wenen, Alte Meister, 11 november 2026, lot 0510, Vlaamse school omstreeks 1500, Bildnis einer Dame mit einer weißen Haube. Olieverf op paneel, 33,5 × 24,5 cm, schatting €5.000-10.000, opbrengst €16.900.
[2] Alexia Coudray, Christina Currie, Bart Fransen, Steven Saverwyns en Elisabeth Van Eyck, “Portret van Johannes Despauterius. Een technisch en stilistisch onderzoek”, Het Land van Aalst, jaargang LXXIII, nr. 2, 2021, pp. 47-69.
[3] Catheline Périer-D’Ieteren, “Contributions to the Study of the Triptych with the Miracles of Christ: The Marriage at Cana”, Art Bulletin of Victoria, nr. 31.
[4] Musea Brugge, Portret van Lodewijk van Gruuthuse, Meester van de Vorstenportretten, ca. 1472-1482, olieverf op paneel, inv. 0000.GRO1557.I.
[5] Rijksmuseum, Portret van Engelbert II van Nassau, Meester van de Vorstenportretten, ca. 1480-1490, olieverf op paneel, 33,5 × 24 cm, inv. SK-A-3140.
[6] Musée du Louvre, Portrait de Marguerite d’York (1446-1503), olieverf op paneel, inv. RF 1938 17.
[7] Rijksmuseum, Portrait of a Woman, Jan Jansz. Mostaert, ca. 1520, olieverf op paneel, 64,3 × 49,5 cm, inv. SK-A-3843.
[8] Stéphanie Deprouw-Augustin, “Jean Beugier, alias le Maître des portraits princiers, un peintre de la fin du XVe siècle entre Amiens, Bruxelles et Bruges”, Revue de l’Art, nr. 208, 2020/2, pp. 17-29; en Deprouw-Augustin, “Jean Beugier alias le Maître des Portraits princiers: amorce de catalogue des peintures”, 5 juli 2021.