Een opvallende kaartspeler in een rode jas, een dubbelzinnige voorstelling en twee deskundigen die het niet perse eens zijn over de maker. Op 9 december 2026 veilt Olympia Auctions in Londen The Young Card Players, een schilderij dat rond 1630 wordt gedateerd en aansluit bij het werk van Jan Miense Molenaer. De schatting bedraagt £4.000-6.000. Maar is het schilderij geheel of gedeeltelijk van Molenaers eigen hand, of gaat het om een goede zeventiende-eeuwse kopie?
Een jongeman in een felrode jas en een hoed met een lange witte veer heeft zijn aandacht even van het kaartspel afgewend. Met zijn gezicht draait hij naar ons toe en kijkt alsof we hem op een onverwacht moment hebben betrapt. Tegenover hem staat een jonge vrouw met een waaier speelkaarten. Een kleine houten kruk doet dienst als kaarttafel.
Links zit een jongen met een pijp bij het vuur, terwijl rechts, in de deuropening, een dienstmeid het gezelschap toekijkt. Op de vloer ligt onder meer een uitgetrokken schoen. Het is een zorgvuldig opgebouwde scène met genoeg aanwijzingen voor een verhaal. De man in rood trekt alle aandacht en zijn blik maakt de toeschouwer tot getuige van het spel.

Op 9 december verschijnt het schilderij bij Olympia Auctions in Londen op de veiling. Het werk, olieverf op doek van 49 × 64 centimeter, wordt aangeboden onder de naam Jan Miense Molenaer and Studio, met een schatting van £4.000-6.000.[1] Het veilinghuis heeft twee deskundigen geraadpleegd die interessant genoeg tot enigszins verschillende conclusies komen.
De een werkt aan een catalogue raisonné over de schilder en beschouwt het schilderij als een werk van Molenaer en zijn atelier. Hij herkent de hand van de schilder in verschillende figuren en voorwerpen, al sluit hij niet uit dat een tweede kunstenaar bij de uitvoering heeft geholpen. De ander dateert het schilderij omstreeks 1630, maar beschouwt het als een goede zeventiende-eeuwse kopie door een navolger van Molenaer.
Beide deskundigen herkennen dezelfde beeldtaal en plaatsen de voorstelling in dezelfde periode. Maar waar de een de aanwezigheid van Molenaers eigen hand aanneemt ziet de ander een schilder die zijn voorbeeld juist volgde. Daarmee draait de discussie niet zozeer om de vraag of de compositie bij Molenaer als schilder past. Dat is namelijk het geval. Maar de vraag is of het vervolgens ook echt van zijn hand is of niet.

Een voorstelling uit Molenaers vroege jaren
Jan Miense Molenaer (1610-1668) was rond 1630 nog een jonge schilder in Haarlem. Zijn vroegste gedateerde schilderijen stammen uit 1629. In deze periode stond hij onder invloed van de Haarlemse genreschilderkunst van met name Dirck Hals en diens oudere broer Frans Hals. Molenaer schilderde musicerende kinderen, vrolijke gezelschappen en kaartspelers. Zijn figuren dragen opvallende kostuums, zitten in eenvoudige interieurs en kijken vaak met een zekere directheid naar de toeschouwer.
Een goede vergelijking is Two Boys and a Girl making Music uit 1629. Drie kinderen maken muziek in een sober vertrek, hun kleding is versleten maar de gezichten hebben een zekere levendigheid.[2] Ook The Duet uit circa 1629 in het Seattle Art Museum is interessant. Daar zien we een man en een vrouw met opvallende kleding in een interieur. De man draagt een kostuum in rood en een grote hoed met een veer, de vrouw heeft een wit hoofddeksel. Molenaer gebruikte vergelijkbare kledingstukken in verschillende schilderijen en bewaarde dergelijke attributen vermoedelijk in zijn atelier.[3]
Dat is wel degelijk relevant voor The Young Card Players. De rode jas en de gepluimde hoed behoren dus tot het repertoire waarmee Molenaer in deze jaren zijn voorstellingen samenstelde. Ook de manier waarop de man in rood ons aankijkt is vergelijkbaar. Het Rijksmuseum bezit bijvoorbeeld Molenaers latere Cheating at Cards, waarin een kaartspeler met behulp van een spiegel wordt bedrogen. Zo worden we als kijker betrokken bij het bedrog dat zich binnen het schilderij afspeelt.[4]
Dezelfde techniek lijkt in The Young Card Players te worden toegepast. Terwijl de jonge vrouw zich op haar kaarten concentreert, draait haar tegenspeler zich naar ons om. De rokende jongen links kijkt eveneens onze richting uit en het interieur is nauwelijks gedecoreerd. De rode jas vormt het belangrijkste kleuraccent, terwijl de witte hoofddeksels en kragen het licht door de voorstelling verdelen. De vrouw richt haar aandacht op het spel, de jongeman zoekt contact met ons en de dienstmeid rechts blijft op afstand. Het tafereel is daardoor minder uitbundig dan veel andere vroege genrestukken van Molenaer.

De kaarten, de schoen en een moeilijk leesbaar spel
Wat we zien is een scène van verleiding. Een welgestelde jongeman heeft zich in het dienstvertrek begeven om met een jonge vrouw kaarten te spelen. De dienstmeid rechts is geschokt, de rokende jongen links juist onverschillig. Vooral de speelkaarten en de uitgetrokken schoen krijgen een symbolische betekenis.
De klaverenaas die op het krukje ligt zou trouw in de liefde symboliseren terwijl haar uitgetrokken schoen op seksuele beschikbaarheid wijst. De erotische interpretatie past bij zeventiende-eeuwse genreschilderkunst. Een hartenaas geldt bijvoorbeeld juist als herkenbaar symbool van amoureuze betrekkingen. Ook in Cheating at Cards van het Rijksmuseum is een klaverenaas onderdeel van een bedrieglijk kaartspel.[4][5]
De schoen op de vloer biedt het beste aanknopingspunt voor een amoureuze lezing. In Molenaers A Young Man and Woman making Music, geschilderd tussen 1630 en 1632, ligt ook een uitgetrokken schoen op de grond. Maar het schilderij bevat ook voorwerpen die juist trouw en deugdzaamheid symboliseren. Molenaer laat verschillende betekenissen naast elkaar laat bestaan. De kaarten, de schoen en de reacties van de omstanders kunnen juist uitnodigen tot verschillende verklaringen.[6]
Die onzekerheid draagt bij aan de aantrekkingskracht van het schilderij. Molenaers genrestukken geven ons, de beschouwer, vaak genoeg aanwijzingen om een verhaal te vermoeden. Maar niet altijd voldoende om het ook definitief vast te stellen, wat juist een aantrekkingskracht voor de voorstelling kan zijn.

Waarom de een Molenaers eigen hand herkent
De man in rood heeft een zorgvuldig gemodelleerd gezicht. De ogen, de mond en de overgang tussen gezicht en hals geven hem een sterke aanwezigheid. Ook de witte veer en de grote rode jas zijn gedetailleerd uitgewerkt. De jonge vrouw heeft een rustigere uitdrukking. Haar witte kap, kraag en handen zijn belangrijke lichtaccenten maar haar gezicht trekt minder sterk de aandacht.
De rokende jongen links en vooral de dienstmeid rechts lijken eenvoudiger behandeld. De dienstmeid staat vrijwel onbeweeglijk in de deuropening en heeft niet dezelfde levendigheid als de hoofdfiguur. Dat kan op verschillende handen wijzen, maar het kan evengoed voortkomen uit bewuste verschillen in uitvoering, de plaats van de figuren in de compositie of de conditie van het werk.
Hergebruik van figuren en motieven is een terugkerend onderdeel van Molenaers werkwijze. Hij maakt daarbij gebruik van eerdere tekeningen, modellen, prenten of ateliermateriaal om een nieuwe voorstelling samen te stellen. Het hergebruik van kostuums en composities zegt alleen op zichzelf weinig, want een goede navolger kon dezelfde voorbeelden gebruiken. Rond 1630 was Molenaer nog maar ongeveer twintig jaar oud en zijn vroegste gedateerde schilderijen stammen uit 1629. Dat hij in latere jaren met familieleden en andere schilders samenwerkte bewijst nog niet dat hij in 1630 al beschikte over assistenten die werkzaamheden uitvoerden.

Waarom de een een zeventiende-eeuwse kopie ziet
De andere expert dateert het ook omstreeks 1630 en noemt het een goede zeventiende-eeuwse kopie door een navolger van Molenaer. Hij schrijft het werk dus niet af als een late imitatie of een knullige navolging. Hij beschouwt het als een schilderij uit Molenaers eigen eeuw dat overtuigend aansluit bij zijn kunstproductie, maar niet door de meester zelf is uitgevoerd.
Een compositie kan van een kunstenaar afkomstig zijn zonder dat ieder schilderij ook van zijn hand is, de herkenbaarheid van een voorstelling is dus niet hetzelfde als eigenhandigheid. Een herkenbare compositie kan in meerdere zeventiende-eeuwse versies bestaan. Figuren kunnen worden toegevoegd, weggelaten of anders uitgewerkt. Zelfs wanneer de oorspronkelijke compositie overtuigend bij Molenaer past kan de uitvoering van een afzonderlijke versie op een andere schilder wijzen.
Een herkomst via Edward Speelman
Volgens het veilinghuis bevond The Young Card Players zich eerder bij Colonel Hudson in Pershore, Worcestershire. Vervolgens kwam het schilderij bij de Londense kunsthandel Edward Speelman Ltd terecht, waar het uiterlijk in 1960 aanwezig was. De grootvader van de huidige eigenaar kocht het werk voor 1970. Sindsdien bleef het volgens de opgegeven provenance binnen dezelfde familie. De naam Speelman is relevant. Edward Speelman behoorde tot de belangrijke Londense handelaren in Nederlandse en Vlaamse oude meesters.

Wat betaalt de markt voor een Molenaer?
De schatting van Olympia Auctions bedraagt £4.000-6.000. Voor een aantrekkelijke rond 1630 gedateerde voorstelling met vier figuren lijkt dat op het eerste gezicht een bescheiden bedrag. Maar de veilingmarkt laat zien dat de verschillen tussen afzonderlijke werken groot zijn. In mei 2025 verkocht Lempertz in Keulen een klein schilderij genaamd Farmers Drinking. Het werk was gesigneerd en iemand van het RKD had de eigenhandigheid bevestigd. Het schilderij bracht €4.400 inclusief opgeld op, bij een schatting van €4.000-6.000.[7]
De verkoop van Company Making Music bij hetzelfde veilinghuis in november 2015 verliep dan weer heel anders. Dit schilderij, olieverf op paneel van 45 × 66,5 centimeter, behoort tot Molenaers vroege Haarlemse periode. Het formaat is goed vergelijkbaar met dat van The Young Card Players, en ook het onderwerp sluit aan bij zijn productie. Bovendien had het werk een uitgebreide herkomstgeschiedenis.
Bij een schatting van €30.000-50.000 bracht het €47.000 inclusief opgeld op.[8] Het ene is een kleine, eenvoudige voorstelling, het andere een groter vroeg genrestuk met uitgebreide documentatie. Onderwerp, periode, formaat, kwaliteit en zekerheid van de toeschrijving spelen allemaal een rol.
Bij Lempertz werd in november 2021 een kleine Allegorie des Geruchsinns aangeboden. Het veilinghuis vermeldde dat een expert de toeschrijving aan Molenaer had bevestigd, het werk bracht vervolgens €5.000 inclusief opgeld op.[9] Een schilderij waaraan de meester zelf heeft gewerkt wordt in beginsel anders beoordeeld dan een kopie door een navolger. De schatting van het veilinghuis bij het huidige lot laat vermoedelijk vooral de onzekerheid van de toeschrijving zien.
De man in rood
De man in rood is een bijzonder effectief figuur. Zijn opvallende kostuum, de grote witte veer en vooral zijn directe blik trekken de toeschouwer onmiddellijk de voorstelling binnen. Ook de andere personen dragen bij aan een tafereel waarin niet precies duidelijk wordt wie welk spel speelt. De compositie past overtuigend bij Molenaers vroege oeuvre. De theatrale kostuums, de dubbelzinnige omgang tussen jonge mannen en vrouwen en de directe betrokkenheid van de toeschouwer zijn allemaal herkenbare elementen.
Een goede zeventiende-eeuwse kopiist kon dezelfde compositie, kostuums en dramatische verhoudingen overnemen. In het ene geval kijken we naar een vroeg schilderij waaraan Molenaer zelf heeft gewerkt, mogelijk met hulp van een tweede hand. In het andere geval naar een bekwame tijdgenoot die een compositie uit zijn wereld heeft overgenomen. Voor de kunsthistorische plaats en de commerciële waardering van het werk maakt dat een aanzienlijk verschil, maar voor de aantrekkingskracht van de voorstelling veel minder.
Heeft u een bijzondere belangstelling voor deze kunstenaar of dit onderwerp?
Heeft u een schilderij van deze kunstenaar in bezit, bent u een vergelijkbaar werk tegengekomen of beschikt u over informatie die voor verder onderzoek interessant kan zijn? Wij komen graag in contact met verzamelaars, kunsthandelaren en onderzoekers die zich met deze kunstenaar of verwante onderwerpen bezighouden.
Wij doen regelmatig onderzoek naar schilderijen die op de kunstmarkt verschijnen, waarbij onder meer toeschrijving, kwaliteit, provenance en eerdere verkoopresultaten aan bod komen. Heeft u een vraag over een werk of wilt u iets met ons delen? Neem dan gerust contact op via info@antonello.art.
Noten en bronnen
[1] Olympia Auctions, Londen, Fine Paintings, Works on Paper and Sculpture, 9 december 2026, lot 4, Jan Miense Molenaer and Studio, The Young Card Players, olieverf op doek, 49 × 64 cm. Schatting £4.000-6.000.
[2] The National Gallery, Londen, Jan Miense Molenaer, Two Boys and a Girl making Music, 1629, inv.nr. NG5416.
[3] Seattle Art Museum, Jan Miense Molenaer, The Duet, circa 1629, inv.nr. 61.162.
[4] Jonathan Bikker, “Jan Miense Molenaer, Cheating at Cards, c. 1650-1668”, in Dutch Paintings of the Seventeenth Century in the Rijksmuseum, online collectiecatalogus, Amsterdam, 2022, inv.nr. SK-A-3023.
[5] E. de Jongh, Tot lering en vermaak: Betekenissen van Hollandse genrevoorstellingen uit de zeventiende eeuw, Amsterdam: Rijksmuseum, 1976, catalogusnummer 35, Kornelis de Man, De kaartspelers, pp. 150-152.
[6] The National Gallery, Londen, Jan Miense Molenaer, A Young Man and Woman making Music, 1630-1632, inv.nr. NG1293.
[7] Lempertz, Keulen, Old Masters and 19th Century Part II, 17 mei 2025, lot 1216, Jan Miense Molenaer, Farmers Drinking, olieverf op paneel, 30,5 × 24 cm. Schatting €4.000-6.000, resultaat €4.500 inclusief opgeld.
[8] Lempertz, Keulen, Old Master and 19th Century Paintings and Drawings, 14 november 2015, lot 1465, Jan Miense Molenaer, Company Making Music, olieverf op paneel, 45 × 66,5 cm. Schatting €30.000-50.000, resultaat €47.000 inclusief opgeld.
[9] Lempertz, Keulen, Gemälde, Zeichnungen, Skulpturen 14.-19. Jh., 20 november 2021, lot 1561, Jan Miense Molenaer, Allegorie des Geruchsinns, olieverf op paneel, 19,5 × 16 cm. Resultaat €5.000 inclusief opgeld.